begrijpelijkheid
Begrijp wat er boven je hoofd hangt

Wat begrijp ik van dingen die ik moet begrijpen?

Met een diepe zucht schuif ik het papier, gevuld met woorden die iedereen op school geleerd heeft, opzij. Het document is grappig de 'PIL' genoemd. Dat betekent Patiënten Informatie Lijst moet ik begrijpen. Met de PIL wordt het eenvoudig om focus (Eh?) aan te brengen in het informatieaanbod in de wachtkamer.
Informatie over de praktijk wordt afgewisseld met informatie over actuele items over gezondheid. De presentatie vindt eveneens plaats via een beveiligd 19'' digitaal scherm. Gelukkig maar anders loop ik misschien kans stiekem gefilmd te worden. Samen met een paar vreemde woorden die ik wel kan opzoeken staan de woorden van de PIL zodanig bij elkaar dat ik er geen touw aan vast kan knopen.
Ik ben bezig alles te lezen wat ik moet weten voor ik naar het ziekenhuis ga om daar een nieuwe knie gemonteerd te krijgen.

Thuis ga ik naar de website over versleten knieën en klik het grappige plaatje 'wist u dat?' aan. Ik lees: Helaas is de informatie op deze pagina nog niet beschikbaar. Onze excuses voor het ongemak”
Kijk, dat begrijp ik nou niet. Ze vragen of ik iets al wist en ze weten het zelf even niet.

We zetten het in de Wet
Iedereen klaagt steen en been over de begrijpelijkheid van officiële documenten, beweringen van banken die hypotheken verkopen en uitleg van chirurgen die in je been gaan snijden.
Dat moet maar eens afgelopen zijn en Balkenende III nam het besluit dat met ingang van 1 september 2010 alle formulieren van de rijksoverheid 'begrijpelijk' zouden zijn. Kort daarna viel het kabinet, en dat was begrijpelijk.

Wat houdt de norm 'begrijpelijk' in?
In Duitsland staat een 'Transparenzgebot' in de wet maar dan volgt meteen de vraag hoe transparant en begrijpelijk zijn we met en tegenover elkaar? Gaat het om de begrijpelijkheid van de tekst of van het begrip van de lezer?

Let op: Begrip verplicht!
Dat moet maar eens wetenschappelijk uitgezocht worden en dat zal prof. Dr Leo Lentz van de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht gaan doen..

Tekst of lezer?
Als begrijpelijkheid een kenmerk van de tekst is kunnen we misschien aan de hand van een soort checklist vaststellen waaraan een begrijpelijk formulier of bijsluiter en dergelijke informatie moet voldoen. Maar weten we wel welke kenmerken we moeten kiezen? Het antwoord is: “dat weten we niet”

Dan is er nog de lezer
Bijvoorbeeld een patiënt, zoals ik, die geïnformeerd wil worden over mijn nieuwe knie, 'knieprothese' genoemd.
Volgens het wetboek moet een patiënt duidelijk op de hoogte gesteld worden van wat er gaat gebeuren en moet ik toestemming geven om een operatie uit te voeren. De wet gaat ervan uit dat ik snap wat er gaat gebeuren, maar de vooronderstellingen in de wet bevatten formuleringen die ik als patiënt heel anders beleef. De wet veronderstelt drie soorten competenties van mij: begripscompetentie, oordeelcompetentie en beslissingsvermogen. Nu dat is niet altijd het geval dus ik vertrouw er maar op dat de arts het beste met mij voor heeft.
Maar de inspectie van de gezondheidszorg heeft diverse rapporten gepubliceerd waaruit blijkt dat ziekenhuizen er niet goed in slagen deze teksten voor mij begrijpelijk te maken.

Hoe zit het met mijn pensioen?
Ook het jaarlijkse pensioenoverzicht schiet ernstig tekort in begrijpelijkheid. Bovendien concludeerde toezichthouder Autoriteit Financiële Markten in 2010 dat meer dan de helft van de zogenoemde ‘startbrieven’ die mensen krijgen zodra ze voor hun pensioen beginnen te sparen, niet voldoende begrijpelijk was.

Laten we de mensen eens langs een meetlat leggen
De Raad van Europa heeft een soort meetlat gemaakt waarmee het taalniveau van de Europeanen gemeten kan worden. De streepjes op de lat lopen van A1 via A2, B1, B2, C1 naar C2. Uit hun onderzoek blijkt dat bijna alle financiële informatie geschreven is op taalniveau C1 terwijl minder dan de helft van de bevolking C1 begrijpt. 95% van de bevolking zit op niveautje B1.

Een rapport van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling OESO geeft aan dat 60% in Nederland niet verder komt dan niveautje B1, maar dat blijken mensen te zijn die Nederlands niet als moedertaal hebben.
Wat niet onderzocht is welke relatie er bestaat tussen de taalvaardigheid van de volwassenen en het begrijpelijkheidsniveau van de teksten.
Afijn de AFM moet nog maar eens na gaan denken of hun normen voor begrijpelijkheid niet een keer deugdelijk getoetst moeten worden voor ze roepen: Loop geen onnodig risico, lees de Financiële Bijsluiter.

Wat nu, is taal nog wel van ons?
De tekst van de bijsluiters worden niet door de bank of de hypotheekverstrekker geschreven, maar met behulp van een zogenoemde FB-generator door de computer in elkaar gezet. Daar komen geen mensenhanden meer aan te pas.

Leo Lentz komt tot de conclusie dat taalwetenschappelijke expertise nodig is om de blinde vlekken van medische, juridische en financiële deskundologen te onderzoeken als het gaat om begrijpelijkheid.

Taalvorming
In 1987 verscheen het handboek 'Taaldrukken, verder dan zeggen en schrijven' waaraan Leo Lentz vanuit de Stichting Leerplan Ontwikkeling bijgedragen heeft.
Een paar citaten:
Een voorwaarde voor de ontwikkeling van de taalvaardigheid is dat ieder kind gestimuleerd wordt actief zijn eigen taal te gebruiken. Het kind moet plezier en vertrouwen krijgen in zijn eigen taal (…)
Het gaat er niet om dat je steeds mooiere of nieuwere dingen verzint. Zoals je het gezegd hebt, kan het opgeschreven worden.

Kortom er is genoeg werk aan de winkel voor Leo en zijn studenten en ik wens hem daarbij veel wijsheid en succes toe!

Henk van Faassen

Leo Lentz, Let op: Begrip verplicht!, Begrijpelijkheid als norm in de wet.
Oratie uitgesproken bij het aanvaarden van de leeropdracht Tekstontwerp en Communicatie. 9 september 2011, Universiteit Utrecht, Faculteit Geesteswetenschappen.