Taalontwikkeling
Wat is beginnende geletterdheid?

Ontluikende geletterdheid is een vertaling van het Amerikaanse begrip Emergent literacy, in Nederland geïntroduceerd begin jaren negentig.
Ontluikende geletterdheid heeft veelal betrekking op de periode van 0 tot 6 jaar. In de visie van het Expertisecentrum Nederlands wordt het begrip Ontluikende geletterdheid gehanteerd voor de ontwikkeling van 0 tot 4 jaar, terwijl tussen 4 en 6 jaar van Beginnende geletterdheid wordt gesproken

Beginnende geletterdheid heeft betrekking op de vroege fase van schriftelijke taalverwerving, lopend vanaf de geboorte van het kind tot het moment dat zij de elementaire lees- en spelhandeling onder de knie heeft. Hierbij is het feit dat kinderen voor het moment dat zij formeel lees en schrijfonderwijs ontvangen al een groot aantal inzichten hebben verworven heel belangrijk.
Ideeën omtrent geletterdheid krijgen in veel verschillende situaties gestalte. Te denken valt aan de situatie thuis, in de naaste omgeving, op de peuterspeelzaal, op de televisie (sesamstraat) en op de kleuterschool.

De gezinssituatie heeft een grote invloed op het niveau van geletterdheid die kinderen voor ze naar school gaan bereiken. Of het gezin waarin het kind opgroeit genoeg schrijf en leesmateriaal heeft waar het kind gebruik van kan maken, en hoe de interactie tussen de ouders en het kind is.
Wanneer de ouders hun kind voorlezen en hen stimuleren tot lezen en schrijven bevordert dit de vroege lees en schrijfontwikkeling. Omdat er natuurlijk veel verschillen zijn in het sociaal culturele klimaat van de verschillende gezinnen is er automatisch ook sprake van grote verschillen in geletterdheid bij de kinderen die voor het eerst naar school gaan.
Het is dus belangrijk om bij de kleuters goed in te spelen op de individuele verschillen tussen de kinderen. Het gevaar dreigt namelijk dat kinderen met een gebrekkige voorschoolse taalverwerving met een achterstand aan functionele geletterdheid beginnen.

Geletterdheid bij kinderen
Voordat ze beginnen met leesonderwijs hebben ze spelenderwijs al heel wat kennis opgedaan over lezen en schrijven. Ze weten bijvoorbeeld al dat je woorden op kunt schrijven en dat een woord uit letters bestaat.
Je kunt beginnende geletterdheid bij kinderen stimuleren en ontwikkelen

Typerend:
Onderwijs moet aansluiten bij de geletterdheid die kinderen al hebben als ze op school komen
Lezen en schrijven worden niet gescheiden in aparte activiteiten
De ontwikkeling van geletterdheid gebeurt door imitatie en interactie met volwassenen
De leerkracht heeft geen direct sturende functie

Functioneel Aanvankelijk Lezen
Hierbij staat het functionele aspect van het leren lezen en schrijven voorop.
Dit houdt in dat kinderen moeten ervaren wat de functie is van het geschreven woord.
Bij beginnende geletterdheid staat niet de leertaak centraal, maar het kind en zijn lees- en schrijfontwikkeling, samenhangend aangeboden

De basis voor het omgaan met geschreven taal is de mondelinge taalontwikkeling
Kinderen zien letters op televisie, in boeken etc.
Ze doen zo ideeën op over de functie van geschreven taal.
Ze komen dan achter de volgende dingen:
Woorden kun je door letters weergeven
Verband; tussen illustratie en tekst
Schrijftaal is anders dan spreektaal
Schrijven is; Duidelijk waarneembaar
Motorisch actief
Lezen is veel abstracter

Fasen van de spontane ontwikkeling:
1. Tekenen van woorden
2. Krabbelen van niet-herkenbare lettertekens
3. Schrijven van letterachtige vormen of letters
4. Weergeven van woorden door één of enkele letters
5. Het hanteren van een zelfverzonnen spelling

In deze ontwikkeling gaan het motorisch schrijven, het spellen en het stellen gelijk op.
1. Geen verschil tussen schrijven en tekenen, maar wel de ontdekking dat woorden op papier kunnen worden gezet
2. Besef dat voor schrijven abstractere tekens worden gebruikt. Geen relatie tussen krabbels en betekenis
3. Ontdekking dat woorden uit letters zijn opgebouwd. Schrijven van woorden op imitatie
4. Kinderen krijgen notie van klank-letterkoppeling. Woorden weergeven door beginklank. Bij schrijven alleen de medeklinkers van het woord opschrijven
5. Sterker ontwikkelde klank-letterkoppeling

Spelsituaties
Voor ontluikende geletterdheid moet je vooral situaties kiezen waarin kinderen automatisch in aanraking komen met geschreven taal.
Als leerkracht moet je dan zorgen voor materialen die lezen en schrijven uitlokken, zoals boeken, kranten, reclameblaadjes, pen en papier of een typemachine.

Als leerkracht moet je meespelen en met kinderen praten over hun spel.
Kinderen kunnen soms wel weken in een bepaalde opstelling blijven spelen, bijvoorbeeld in een winkel. Als je ziet dat het spel verslapt kun je nieuwe "stap" naar voren brengen.

Manieren waarbij de geletterdheid in spelsituaties wordt gestimuleerd:
Kinderen komen op een speelse manier in aanraking met boeken.
Ze nodigen uit tot kijken en de kinderen verwoorden hun eigen ervaringen bij.
Ze kunnen ook net doen alsof ze lezen en zo wordt de wereld van het boek vertrouwd
Kinderen krijgen de gelegenheid te experimenteren met het schrijven en maken zich zo spelenderwijs de functie van het schrift eigen.
Ze oefenen in het verwoorden van hun gedachten en ervaringen en dat is een vaardigheid die ook essentieel is bij het schrijven van teksten

Taalontwikkelingssituaties
Anders dan bij de spelsituaties hebben taalontwikkelingssituaties wel als hoofddoel om de taalontwikkeling van kinderen te stimuleren. Hierbij gaat het ook vaker om gesloten situaties. De doelen kun je dat ook beter weergeven.
Taalontwikkelingssituaties zijn ook wel bekend onder het begrip taalactiviteiten.

Taalontwikkelingssituaties:
- Voorlezen
- Prentenboeken
- Opzegversjes
- Luisteroefeningen
- Kringgesprek
- Poppenkast
- Dramatisch spel
- Taalspelletjes
- Werken met speelleermateriaal

In deze taalontwikkelingssituaties komen verschillende taalvaardigheden aan bod. Bijvoorbeeld spreken, luisteren, lezen en schrijven. Dit wordt vaak in samenhang aangeboden aan de kinderen.
Als leerkracht moet je weten dat veel activiteiten in de kleutergroepen ook indirect van belang zijn voor de ontwikkeling van de stelvaardigheid.
Er wordt niet getoetst. Er wordt dan ook niet systematisch, maar ontwikkelingsgericht gewerkt.
Kinderen kunnen bij opdrachten bijvoorbeeld krabbelen, schrijven, stempelen etc. Zo zijn ze bezig met ontluikende geletterdheid in taalontwikkelingssituaties.
Je komt bij dit soort activiteiten allerlei vaardigheden tegen die ook van belang zijn voor het stellen. Dit gebeurt op een speelse manier, maar tegelijkertijd ben je ook met taalvaardigheden bezig.

Functionele situaties
Bij functionele situaties gaat het om taal als communicatiemiddel. Dit is voor de kinderen normaal, want in de werkelijkheid komen de kinderen ook in aanraking met alle mogelijke vormen van taal.
In de kleutergroepen heb je het dan vooral over spreken en luisteren.
Voor schriftelijke vaardigheden kun je bijvoorbeeld de volgende dingen doen:
1. Bijschrijven bij tekeningen
2. Eigen teksten maken
3. Corresponderen
4. Klassenboek
5. Prikbord

Bijschrijven
Kinderen kunnen vertellen bij een tekening die ze zelf hebben gemaakt. De leerkracht schrijft de tekst dan op en leest dan hardop voor wat er staat.
Je moet niet alleen met losse woorden werken, maar echt met zinnen. Het kind kan dan verwoorden wat de tekening wil zeggen. Dit lukt het beste met tekeningen over eigen ervaringen.

Eigen teksten maken
Hierbij vertellen kinderen een kort verhaal bij een tekening. Hierbij wordt een vermogen gedaan om hun ervaringen te verwoorden en in een logische volgorde te vertellen. Als de kinderen die teksten onthouden kunnen ze die later ook aan andere kinderen "voorlezen". Ook kunnen ze delen van de tekst stempelen of herschrijven.

Corresponderen
Dit is een goede manier om kinderen de functie van geschreven taal te laten ervaren. Bijvoorbeeld door de kinderen een briefje te laten opstellen en deze dan te laten versturen naar bestaande personen.
Hierbij is de leerkracht de tussenpersoon, maar de kinderen worden wel actief betrokken bij de activiteit.
Gebruik van computers is voor kleuters een aanvullende mogelijkheid.

Klassenboek
Dit wordt als dagboek voor de klas gezien. Er volgt dan een overleg over wat er wel en niet in het klassenboek komt. Dus wat belangrijk genoeg is voor de kinderen.
Hierbij kun je denken aan regels en afspraken, ervaringen en gebeurtenissen op school, maar ook individueel. De kinderen, leerkrachten en ouders kunnen dit boek bekijken.

Prikbord
Je kunt hierop bijvoorbeeld krantenknipsels, ansichtkaarten, teksten van kinderen en aankondigingen plaatsen.

Als kinderen weten wat het doel en de functie van geschreven taal is, verwerven ze makkelijker lees- en spellingvaardigheden. Zoals auditieve analyse en letterkennis.

naar boven