Aan de Russische psycholoog Lev Vygotsky zijn veel onderwijsvernieuwers schatplichtig
Hij wilde in zijn tijd de ontwikkeling van een kind niet vastleggen op de kalenderleeftijd of vaststellen aan de hand van proeven van bekwaamheid.
Hij wilde de leerling laten reiken naar een hoger niveau, zonodig met hulp van de leerkracht, die in zijn theorie een belangrijke rol heeft.
De theorie is bekend geworden onder de naam 'zone van de naastgelegen ontwikkeling'.
Vygotsky gaat er van uit dat de leerling leert in aansluiting op wat hij al weet, maar het moet wel nieuw of uitdagend zijn om daadwerkelijk van leren te kunnen spreken.

Leren is bij Vygotsky vooral ontwikkelen
Die uitdaging die het ontwikkelingsmodel van Vygotsky schetst is - ondanks het feit dat het al vrij lang geleden opgeschreven is - bijzonder actueel. De uitdaging die nodig is om mensen te laten leren, sluit naadloos aan bij de ontwikkelingen in het onderwijs die op dit moment gaande zijn.
Het past onder andere in de gedachte van 'een leven lang leren'.
Het werk van Vygotsky wordt nog steeds gebruikt als basis voor nieuwe ontwikkelingen.

De rol van de leerkracht
Vygotsky onderzocht de grenzen van ons mentale leven en beschreef dat, niet van binnen naar buiten zoals de traditionele psychologie, maar van buiten naar binnen, dus niet als een innerlijk maar als een praktisch en sociaal proces.
Opvallend is de rol van de leerkracht in deze interindividuele ontdekkingsreis.
Hij leert zelf ook, maar omdat hij meer competent is, kan hij vooruitlopen, hij kan de kwaliteit van de ontdekkingsreis vergroten door te sturen in de richting van wat de andere lerende nu nog niet, maar straks wel, in huis zullen blijken te hebben.
Zo sprak hij over de 'bloemen' en de 'vruchten' van ontwikkeling, de bloemen zijn de leerpotenties die nog niet zichtbaar zijn, maar wel aanwezig, de vruchten zijn de operationele resultaten.
De docent moet zich ook richten op de bloemen, door de lerende aan te spreken in hun zone van naast ontwikkeling.

Determinisme
Net als bij Stevens *), overstijgen de gedachten van Vygotsky het niveau van methodische opsomming of ordening. Ze zijn zelfs niet alleen een leerpsychologie die de raadselen van de menselijke cognitie probeert te ontrafelen.
Vygotsky heeft voor de moderne tijd opnieuw de grote vragen gesteld: Wat is kennen? Wat is zijn? Hoe verhouden mensen zich tot elkaar en tot de objectieve wereld om hen heen?
Hij werkt allerminst systematisch; hij roept eerder vragen op dan dat hij ons stap voor stap meeneemt naar een antwoord.

Maar steeds gaan de vragen in een bepaalde richting, die van zelfsturing en van leren als betekenis geven. Wat bepaalt dat een mens kan leren? Kunnen mensen handelen door onafhankelijke mentale sturing of is wat ze doen uiteindelijk altijd geconditioneerd?
Tegenover determinisme stelt Vygotsky de menselijke vrijheid. Samenwerkend en -sprekend zijn mensen in staat tot dingen te komen die niet herleidbaar zijn tot iets wat eraan vooraf ging.
Vygotsky sprak over de eenheid van evolutie en revolutie; een voorbeeld: jarenlang functioneert een persoon op een bepaald niveau en zonder dat er enige aanwijsbare aanleiding voor is, maakt hij een kwalitatieve sprong waarmee hij zijn eigen grenzen overstijgt.
Vygotsky legde hiermee onder meer de basis voor de ideeën rond conceptual change.
Die ideeën gaan ervan uit dat mensen hun subjectief concept kunnen afleggen en geheel nieuwe concepten kunnen creëren, waarvoor geen oud 'materiaal' aanwezig was.

*) Orthopedagoog prof. dr. Luc Stevens voorziet een radicale onderwijsvernieuwing: Onderwijs op maat is het doel. Een gebrek aan motivatie is het grootste probleem binnen het onderwijs. Maar dat ligt niet aan de kinderen. Het ligt aan de school. Dat is de stellige overtuiging van Stevens. Hij verwacht alle heil van een radicale onderwijsvernieuwing: weg met de klassen; laat kinderen zelf bepalen wat ze wanneer leren.

naar boven