goed kijken en nauwkeurig observeren
Dertien Sociale Deugden

Observeer nauwkeurig.
Spreek en schrijf precies.
Leg ervaringen vast in het geheugen.
Wees vindingrijk.
Houd maat.
Durf fouten te maken.
Zie dingen in perspectief.
Wees creatief.
Gebruik je gezond verstand.
Wees een vriend.
Vertel verhalen.
Gebruik je gevoel voor humor.
Wees speels.

Robert S.C. Gordon, Primo Levi's Ordinary Virtues, from testimony to ethics (2001)
Gordon is lector in de Italiaanse letterkunde aan de universiteit van Oxford.
Wat zou hij met die alledaagse deugden bedoelen?
Dertien, gewone, alledaagse deugden, waarbij humane sensitiviteit en praktische vaardigheid hand in hand gaan.
Ze worden beschreven en van commentaar voorzien door prof. Kees Schuyt in de NRC*) Wees precies, vindingrijk en speels

Praktisch beginnen in de school
Hierin ligt vermoedelijk de sleutel voor de overdracht van deze alledaagse deugden.
Hierin ligt ook hun maatschappelijke relevantie.
Een aantal deugden hoort op school geleerd te worden.
Het (maatschappelijke) geheugen wordt getraind in de geschiedenisles, het zorgvuldig spreken en schrijven en goed observeren in de taalles.
Op school ontstaan vriendschappen voor het leven.

Leren is afkijken
Er kunnen verhalen bij verteld worden, terwijl er geen regels hoeven te worden geformuleerd voor alle mogelijke handelingen in alle mogelijke situaties.
Deze nieuwe deugden passen bij nieuwe, jonge mensen.
Ze geven betekenis aan hun dagelijkse leven en kunnen dienen als kompas voor een eigentijdse moraal.
De meeste deugden zijn in een praktische vorm terug te vinden in de aanpak van Taalvorming in het onderwijs.

Vier ethische deugden
Goed kijken en nauwkeurig observeren. en Zorgvuldig en precies taalgebruik, weten wanneer je moet zwijgen en wanneer je iets moet zeggen. Taal is wezenlijk voor iemands identiteit. Slordige en vuile taal beledigt en maakt de weg vrij voor geweld.

Herinneren en ervaringen vastleggen in het geheugen is de derde moderne deugd. Primo Levi wilde getuigenis afleggen van de barbarij die hij en miljoenen anderen moesten meemaken. Een samenleving die haar geheugen kwijt is geraakt of er geen belang meer in stelt, wordt hard en onmenselijk.

Vindingrijkheid, de mogelijkheid om slim om te gaan met wat je om je heen aantreft, weten waarvoor je gewone dingen ook anders kunt gebruiken, bijvoorbeeld een stuk ijzerdraad om je broek op te houden of weten hoe je enkele druppels water kunt veroveren uit een kapotte kraan.

Een praktische deugd is creativiteit: zich flexibel en inventief kunnen aanpassen aan steeds weer wisselende omstandigheden. Een begin maken met iets, initiatief nemen en nieuw durven te beginnen aan iets. Scheppend ordenen. Hierin ontmoeten wetenschap en literatuur elkaar, de scheikundig onderzoeker en literator.

Drie sociale deugden
Voor het sociale leven onontbeerlijk: common sense, vriendschap en het vertellen van verhalen.

Common sense is meer dan gezond verstand en anders dan wat iedereen vindt. Het is een beroep doen op wat iedereen altijd al wist, omdat het bij de onmiskenbare eigenschappen van mens-zijn hoort.
Het is ook het gevoel van gemeenschappelijkheid, 'sense of the common'.
Zo wordt vriendschap niet uit nut geboren, maar komt ze voort uit gemeenschappelijke ervaringen, uit samen dingen doen of ondergaan.

Verhalen vertellen is al vaker als een belangrijke vorm van overdracht van morele waarden beschouwd, maar bij Levi wordt het een levensfilosofie: ik vertel, dus wij bestaan.
Het vertellen van een ervaringsverhaal van elk gewoon mens schept een band en kent een plot die ons iets vertelt.
Een sprookje boort de morele intelligentie van kinderen aan.
Literaire verbeelding scherpt de morele sensitiviteit van volwassenen.

Humor en speelsheid, twee onmisbare persoonlijke deugden
Met enige ironie naar jezelf kijken maakt vrij en spontaan plezier hebben in wat we met elkaar doen of wat we met elkaar uitspoken, geeft een bevrijding van alledaagse lasten.

Direct beginnen
Kortom, zo zegt Primo Levi in zijn gehele oeuvre, de verbetering van de onderlinge verstandhouding tussen mensen ligt niet besloten in de grootse en meeslepende daden en in de grote, oude deugden, maar in de dagelijkse oefening in kleine deugden. Iedereen die wil kan er in alle omstandigheden direct mee beginnen.

Wat nu nog overblijft
Dat is de vraag of de maatschappelijke condities gunstig of ongunstig zijn voor een deugdenbenadering. De wil tot uitblinken in Aristotelische deugden is in de moderne westerse samenlevingen allang verdrongen door een instrumentele doel-middel-rationaliteit, waarbij het doel vaak alle middelen heiligt.
In de belangrijke sociale instituties van economie, politiek en onderwijs is dit zelfs de heersende norm geworden.
Een algemeen gevoel voor maat en grenzen lijkt totaal te ontbreken.
In dit opzicht is er - empirisch gezien - weinig of geen plaats voor deugden, hoezeer veel mensen er ook in geloven of naar verlangen.
De kleine, alledaagse deugden met hun praktische kanten hebben weliswaar betere kansen, maar zelfs deze, moreel en sociaal gezien, belangrijke gedragsoriëntaties missen een culturele steun.

Deugden worden niet beoefend
Ze staan of vallen bij het tonen van goede voorbeelden en bij verhalen waarin ze aan bod komen, zodat nieuwe generaties ze kunnen overnemen. Maar in alle verhalen, die in de moderne samenlevingen verteld worden, met name in films en televisie, staan niet meer de deugden, maar de ondeugden centraal. Hebzucht, onmatigheid, luiheid, vadsigheid en onkuisheid (om enkele middeleeuwse ondeugden te noemen) worden dagelijks geconsumeerd in een prettige ambiance.
We kijken op de sofa naar sadistisch geweld, naar leugens en naar vernederingen van mensen, met een biertje in de hand en onze vriend(in) op schoot. Tegen deze ijzersterke combinatie van plezier en het zien van ondeugden is haast geen maatschappelijk kruit gewassen.

De huidige maatschappelijke condities zijn precies tegenovergesteld aan die waarin een deugdenethiek ontstond. De voorstanders van een beroep op deugden om in morele onzekerheid enige richting te bepalen, vergeten dat de samenleving, waarin deze deugden opbloeiden, voorgoed voorbij is. Dat hoeft ons niet per se bitter en somber te stemmen. Immers Primo Levi heeft zijn kleine, alledaagse deugden voorbij de poorten van de hel weggesleept, niet alleen om zichzelf overeind te houden, maar ook om humane sensitiviteit voor de na hem komende generaties te behouden.

Onder alle omstandigheden blijft het beoefenen van de kleine deugden mogelijk en zinvol.

*) Wees precies, vindingrijk en speels, door Kees Schuyt , hoogleraar in de sociologie aan de Universiteit van Amsterdam.
Het artikel is op persoonlijke titel geschreven in de NRC van 1 november 2003

naar boven