startpagina

trefwoorden


literatuur

bekijk foto's, werk

gerelateerde
artikelen

Lezen of spelen

Taalvermogen

Lezen
begint bij kijken


Schrijven
is handenarbeid



Taalbegrip
Letters en geletterdheid


... en dat met die palm is ook nog een handdoek
waar je je mee afdroogt na het zwemmen
en waar je dan lekker op gaat liggen
op dat strandje onder die palmboom...

[ tekst van Cornel Bierens bij: Marcel Broodthaers, Tapis de Sable, 1974, van Abbemuseum Eindhoven ]


Als ik in het Van Abbemuseum een foto wil maken van het 'Tapis de sable', schiet een suppoost toe. Of ik niet met mijn voeten op het kunstwerk wil stappen waar het alfabet in het zandtapijt gestrooid is. Dat is natuurlijk een terechte waarschuwing, maar hoe graag zou ik eens dwars door een tekst willen lopen, als waren de letters herfstbladeren.

Wie de letters van het alfabet herkent en kan schrijven is daarmee nog niet geletterd. Dat zou een aanleiding kunnen zijn om alle taalmethoden, die afgeleid zijn van het leesplankje, af te schaffen.

[ vlg Paolo Freire, Pedagogie van de onderdrukten ]


Letters verzamelen
Die losse bouwsteentjes, die ik letters noem, moet door de kinderen op een vrije en creatieve manier gebruikt kunnen worden. Dat wekt nieuwsgierigheid op naar de effecten van hun bouwwerkjes, die door hun leerkrachten hardnekkig 'woordjes' genoemd worden. Let op het verkleinwoord dat men gebruikt. Wijst dat er niet op dat men het geknutsel van kinderen voorlopig niet zo serieus neemt?

Dat er voor de kinderen begrippen achter die letterslierten schuil gaan is even nog niet aan de orde. Dat is jammer. De leerkracht zou best manieren kunnen vinden om leerlingen te helpen bij het ontdekken van het problematische karakter van het object. Daarvoor is het nodig dat de kinderen zichzelf als 'subject' van het letterbouwproces zien. Goed, minder deftig gezegd, de kinderen moeten de kans krijgen om eigen woorden en zinnen in elkaar te zetten.

De kans dat de school terugvalt naar het niveau van Albert Heijn, als een soort kennissupermarkt waar de leerlingen klant zijn en kant en klare woorden uit de vakken halen, is groot. Met op de achtergrond dat beeld van de leerkracht als vakkenvuller.
Als kinderen nieuwsgierig blijven zullen ze niet zelden dimensies aan het object ontdekken, die ze niet eerder waargenomen hadden.
En dat is dan taalleren.


DaDa
Er zijn van die zogenoemde babyboeken waar een leuk versierd vakje aangebracht is om het eerste woordje van je kind in op te schrijven. Dat is natuurlijk onzin, want baby's beginnen niet met een woord. Ieder da-da of ma-ma is in werkelijkheid al een hele zin: 'hela kom me eens halen want ik wil wat aandacht'. Elk woord is in werkelijkheid een taalkluit met een algemene betekenis in een bepaalde situatie. 'Pak', kan betekenen: 'til me op' zowel als 'zet me neer' of 'geef me de kroes melk'. Als de taal zich ontwikkelt begint die kluit de vorm van woorden aan te nemen.



Paul Klee: kleuterschool (1938)


Dan gebeurt er iets aardigs
Peuters krassen een eind weg, kijken om zich heen en merken dat kleuters een bijzondere manier van krassen hebben waarmee ze letters, van hun voornaam bijvoorbeeld, maken.
En peuters hebben weer gehoord dat je op de basisschool aan het lezen en schrijven slaat.
Daar willen ze bij horen. Die nieuwsgierigheid dus.

Let eens op de tekst van bovenstaande tekening van Judith, 2 jaar, zorgvuldig gekriebeld op de onderste rand van het papier zoals het bij een onderschrift hoort. Het gaat over St. Maarten, Lampionnen en snoep, maar dat zie je zelf ook wel.
En Maya, 5 jaar, heeft een monument voor haar poes getekend. Ze schrijft er voor de zekerheid onder dat het háár poes is, maar trekt zich even niets aan van spelling en de volgorde van de woorden. Ook duidelijk.


Zo, en met het zachte alfabet van Claes Oldenburg kan ik rustig deze column afsluiten.
Letters hebben altijd een grote fascinatie uitgeoefend op de Amerikaanse Pop Art kunstenaar. In plaats van abstracte tekens zijn de letters zachte, afgeronde vormpjes van katoen geworden. Zo wilde Oldenburg de fysieke kwaliteit laten zien die het schrift aanneemt, wanneer het door de 'dans van de lippen' wordt omgezet in klank. Daarom zijn zijn letters dan ook bijna om te zoenen.


Claes Oldenburg, Soft Alphabet, 1978 Katoen, hout, 7,3 x 56,3 x 74,2 cm

Poppetje gezien, kastje dicht.

Henk van Faassen