ervaringen
Denken en Terugdenken

Wie weet nog hoe merelgezang
en koekoeksroep eens hebben geklonken?
Wat eens zo betoverend klonk
't is al vergeten en verzonken *)

Herinner je je nog iets wat je lang geleden deed?
Als kinderen moeiteloos ervaringen in hun herinnering kunnen terugroepen dan zullen ze daar optimaal gebruik van maken voor hun taalontwikkeling.
De waarde van denken is voor hen dan vanzelfsprekend geworden.

Het vermogen van kinderen om terug te denken
Ervaringen zijn dingen die je persoonlijk hebt meegemaakt, uit de eerste hand gezien, die je geproefd, geroken, gevoeld hebt. Het is een werkelijk gebeurde situatie die kinderen kennen uit eigen waarneming. Tweedehands ervaringen zijn bijvoorbeeld film- of televisiebeelden. Hoewel kinderen vaak doen alsof ze die zelf ondervonden hebben, vallen ze niet onder eigen ervaringen.

Kinderen kunnen geholpen worden om bij hun persoonlijke ervaringen terug te keren en erop te leren vertrouwen. Herinneringen aan ervaringen worden onder meer opgeroepen door kinderen voor te lezen. Het is dan wel zaak het verhaal naast hun eigen ervaringen te leggen door te vragen: "zo gaat het in het verhaal, hoe gaat het nu bij jou?" Het verhaal mag beslist niet gebruikt worden als model hoe je iets moet doen.

Voorwerpen brengen mensen ook bij ervaringen
Verhalen en teksten van andere kinderen doen dat eveneens.
Het zijn evenzoveel mogelijkheden om een herinneringsstroom op gang te brengen. Het verhaal van de een roept herinneringen bij een ander op. Doordat er zoveel verschillende ervaringen verteld worden, komen er veel verschillende aspecten van een onderwerp naar voren. Er ontstaat een sfeer van herkenning. Je hebt de verhalen uit de groep nodig om bij je eigen verhalen te komen. Dat is een belangrijke ervaring voor kinderen. Vertellen is ervaringen delen, iets te weten komen over elkaar, belangstelling hebben voor elkaar. Met de vergelijkingen die de kinderen maken verdiepen ze hun eigen ervaring en hechten er belang aan. Als kinderen hun ondervindingen als waardevol ervaren, gebruiken ze die als een positief element in hun taalontwikkeling.

Suzanne van Norden in haar boek: 'Taal leren op eigen kracht' **)
"Wij maken vaak mee hoe kinderen zich bijna verzetten tegen het genieten van verhalen in een taalronde, of hoe ze pas na lang doorvragen echt iets vanuit zichzelf gaan vertellen. Meestal kan je het aan gezichten zien, vooral aan hun ogen, als kinderen ineens betrokken raken bij wat ze zeggen of horen.(...)

Een paar voorbeelden van lessen:

Over herinnering en kattenkwaad
Als ik, als consulent taalvorming, de klas binnenkom reageren de kinderen met opmerkingen als: "Ben jij er weer, wat gaan we doen?"
We praten over hoe lang geleden het is dat ik er voor het laatst was. "Herinneren jullie je dat nog?" Het was "vorige week", "in augustus", "voor de vakantie", denken de kinderen. Ze springen slordig met hun herinnering om. Ze roepen maar iets om de meester tevreden te stellen. Er blijken nogal verschillen in hun tijdsbesef te zijn. Daarmee kom ik bij het onderwerp: 'kort en lang geleden'. Het is een zogenoemde 'nuloptie' om de les te beginnen, de kinderen introduceren daarbij het thema vanuit de gesprekken in de kring.
"Hoe lang is het geleden dat je bent geboren?" Vano weet dit goed te vertellen: "7 jaar geleden, de dag dat ik geboren ben is mijn verjaardag" "Herinner je je nog iets wat je vijf jaar geleden deed, toen je dus 2 of 3 was?" De antwoorden op die vraag zijn moeilijker. De kinderen hebben ijkpunten nodig. Er worden vele dingen genoemd zoals plassen in je luier, stiekem koekjes pakken etcetera.(...)

Verwerking: "Teken iets naar eigen beleving, iets stouts of kattenkwaad dat je vroeger deed". Op de tekenlijstjes staan 5 vakjes, de kinderen moeten er minstens 3 gebruiken. Ik merkt dat het ophalen van een herinnering voor veel kinderen moeilijk is. Er zijn kinderen die dit samen proberen te doen, maar op die manier verdwijnt hun eigen verhaal, dat werkt niet. Je kunt onmogelijk een herinnering van iemand anders opvissen. Door het stellen van stimulerende vragen is het wel mogelijk de kinderen in hun herinnering terug te laten keren naar die ene plek waar ze iets stouts deden. Een plek is daarvoor een concreet aanknopingspunt.(...)

Het verschil tussen de 'nuloptie' en een vastgesteld thema
Het thema "de winkel" is op dat moment in de hele school afgesproken. De leerkracht die ik begeleid vindt de onderwerpen die uit de nuloptie voortkomen zo op zichzelf staan.
Een open verbinding tussen wat de kinderen inbrengen en het thema van deze les is van waarde. Een van buiten opgelegd thema 'winkel' leidt tot een min of meer technische verhandeling hoe een winkel werkt. Ik kies voor betrokkenheid en laat het centrale thema even voor wat het is. In vele gevallen zorgen kinderen er zelf wel voor dat die twee thema's bij elkaar komen. Dat gebeurde bijvoorbeeld toen er verhalen kwamen over dingen die je uithaalt in de supermarkt, bijvoorbeeld winkelen zonder mandje.

Over voorwerpen om bij een herinnering te komen
Een andere les.
Ik vraag de kinderen een ding uit hun zak of la halen en het voorwerp niet aan de anderen laten zien en dan in de kring te gaan zitten.
De aanleiding voor deze keuze is dat een paar kinderen "happertjes" gevouwen hebben en ermee zitten te spelen. Nu hebben alle kinderen iets in hun hand.
"Vertel over een handeling die je met het ding in je hand hebt verricht, maar vertel nog niet wat het is". "Ik heb iets in mijn hand waarmee ik kan snijden". De kinderen moeten de aanhef van deze zin bij hun eigen voorwerp steeds herhalen. (...)

Over een gedicht om terug te kunnen denken
Het gedicht "Rommel" van Karel Eykman sluit prachtig aan bij het thema van de les die gaat over spullen in je laatje. Het staat in de verzamelbundel, 'Als je goed om je heen kijkt zie je dat alles gekleurd is' , die ik altijd bij de hand heb. Ik lees het voor en geeft van tevoren aan waar de kinderen op kunnen letten. Dat geeft een betere luisterhouding, het is een belangrijk aspect. Welke dingen uit het gedicht herinner je je? Wat zijn de rommeltjes die in het gedicht opgespaard worden? (...)

Het zomeravondfeest in 't bos
De volle maan boven de bergen
Wie schreef het op, wie hield het vast?
't Is allemaal reeds vervlogen. *)

© Henk van Faassen

Met dank aan groep 4 van basisschool De Avonturijn Amsterdam

*) Fragmenten uit een gedicht van Hermann Hesse, in 'De kunst van het ouder worden'
**) Suzanne van Norden, 'Taal leren op eigen kracht'
Dit artikel is ingekort. De gehele tekst kunt u opvragen: Archief

naar boven
index