Van Taalvisualisatie naar Taaldrukken
Individueel Voortgezet en Kunstzinnig Onderwijs
en hoe taaldrukken zich daaruit ontwikkelde

De IVKO School
In het jaar 1962 werd het Amsterdamse centrum voor ontwikkeling van creativiteit, De Werkschuit, gevraagd de lessen beeldende expressie op de door Hans Snoek opgerichte school te verzorgen. Het hele leerplan moet vanaf het begin ontwikkeld worden.
De IVKO school is bedoeld voor kinderen die al op deze leeftijd intensief aan hun kunstopleiding in muziek of ballet bezig zijn. Het lessenprogramma biedt veel ruimte voor individuele keuze. Een schoolgebouw is er eerst nog niet, de leerlingen zwerven door de stad van de Scapinostudio naar de Werkschuit en andere gebouwen.
We bedenken de vakken Ruimtelijke Expressie en Taal Visualisatie. Dat laatste vak staat aan de wieg van wat Taaldrukken, en later Taalvorming gaat heten.
Dat geeft de nodige problemen. Handenarbeid staat wel in de wet genoemd, maar taalvisualisatie bestaat als schoolvak helemaal niet. Een ander knelpunt is dat de balletkinderen geacht worden disciplinair te bewegen, terwijl ze op de school uitgenodigd worden zonder autoriteit hun creativiteit te ontwikkelen.
Projectonderwijs en de varende- en reizende school wordt, in de lesuren die voor wiskunde ingeruimd zijn, door Kees van Baalen in praktijk gebracht.

Er komen drukpersen en zetkasten op de school en de fraaiste handgedrukte boekjes verschijnen in een kleine oplage. Ze worden opgenomen in de uitgavenlijst van Drukwerk in de marge, een club van alternatieve miniuitgeverijtjes. Het IVKO Grafisch Genootschap IGG is de uitgeverij van de school.

Drukwerkplaats
Leraren van verschillende scholen drukken in de drukwerkplaats van de IVKO-school hun eigen projectmateriaal als protest tegen de slechte leermiddelen die in omloop zijn. We werken er aan mee op een manier die later als taaldrukken gemeengoed wordt. Een projektboek wordt gemaakt uit woede over leerlingen en leraren die gevangen zitten en zich gevangen laten houden in saaie dode scholen. Waar de leerstof geen voeling heeft met wat er in hen leeft en wat er in de wereld buiten gebeurt.

Projektonderwijs doet zijn intrede
De projecten die op de IVKO uitvoerd worden, hebben vaak een stukje taalvisualisatie in zich.
Kees van Baalen: "Leerlingen worden in het onderwijs voorbereid op 'vervreemding' in hun latere arbeidssituatie. Het onderwijs verleent hand- en spandiensten aan het kapitalistische apparaat door vervreemde mensen af te leveren. Regulier onderwijs doet dat door leerlingen jaren lang te verbieden te bewegen, te praten, zelfstandig te zijn, elkaar aan te raken, en hen te dwingen alleen op te nemen wat de leraar of het leerboek zegt".
Projektonderwijs doet voorstellen tot een aanpak die dichter ligt bij wat leerlingen zelf weten en kunnen, maar de revolutie moet nog steeds even wachten.

Democratisering van de Drukpers en het Potlood
De tijdgeest benoemt alle activiteiten vanuit een democratiseringsgedachte. Taaldrukken valt onder de democratisering van drukpers. Het omgaan met de drukpers wordt gezien als een vanzelfsprekend verlengstuk van de in de grondwet vastgelegde vrijheid van meningsuiting. Als je niet weet hoe je je ideeën moet verspreiden, heb je aan die vrijheid niets. Niet alleen de productiemiddelen, maar ook de vrijheid om je eigen woorden te schrijven passen in deze actie. Vandaar dat we het snel hebben over democratisering van zoiets voor de hand liggends als het potlood.

Vernieuwing
Zijn de grafische technieken er om slechts de ambachtelijke beoefenaars ervan het alleenrecht te geven van het produceren en verspreiden van boodschappen? Hoe is het met dat deel van de onderwijsvernieuwing waar al die kunstenaars zich hebben beziggehouden met het scheppen van voorwaarden om mensen, te beginnen bij de kinderen op school, de mogelijkheden te geven zich te uiten. Het 'nuttige tekenen' werd beeldende expressie, de nog veel nuttigere 'handvaardigheid' werd creatief werken met materialen Moeilijke gedichten uit je kop leren werd verbale expressie. De kunstenaar, op de school waar hij werkte bezig met het ontwikkelen van creativiteit en expressiviteit, mocht duwen wat hij wilde, het bleef een zinvol versierde leerles en niets meer.

Taal is een communicatiemiddel en wordt gebruikt als er een noodzaak tot communicatief handelen is. Die noodzaak is binnen de schoolmuren slechts aanwezig als controlemiddel en alleen gebruikt als het zinvol is voor het volgen van lessen. Er valt gemakkelijk vast te stellen dat media en ook de scholen zoals ze functioneren eerder een democratisch proces verhinderen dan er aan bij dragen. Democratie gaat er van uit dat elke burger mondig genoeg is om het lot van de gemeenschap mee te kunnen bepalen.

Nieuwe media en visuele taal
Op school leren wij omgaan met vulpen, ballpoint en hier en daar een tekstverwerker. Maar leren we echt onze taal visueel te maken? Leren we zodanig articuleren dat onze woorden hoorbaar en zichtbaar zijn voor meer mensen tegelijk?
Laten we leren en onderwijzen hoe we moeten drukken, films, tv en radio maken, opdat we op den duur vertrouwen krijgen in eigen communicatie- en uitdrukkingsmogelijkheden, waardoor democratische idealen steeds meer realiteit worden. In het geëmancipeerd gebruik van oude druktechnieken kunnen we misschien ontdekken op welke manier de nieuwere media gebruikt kunnen worden.

Het Eerste Uur van Taaldrukken
Naast de drukkerij van het IVKO groeit een behoefte aan een drukwerkplaats in de Staatsliedenbuurt van Amsterdam.
We schaffen stencilmachines, boekdrukpersen, letters en zo meer aan. Allemaal tweedehands materiaal dat beschikbaar komt als boekdruk overgaat in offset en stencilen in fotokopiëren.
Veel bezoekers van de Taaldrukwerkplaats zijn bijzonder gecharmeerd van al die oude spullen en zien het als een nostalgisch museum van oude drukambachten. We doen veel moeite om dat recht te zetten, wat niet altijd even goed lukt. Tot op vandaag zijn er mensen die denken dat de Taaldrukwerkplaats een plek is waar je kunt spelen met houten letters en kunstzinnige druktechnieken.

Taaldrukken bestaat en heeft zichzelf bewezen
In twee gekraakte schoollokalen komen een werkplaats voor taal een eentje voor drukken.
De Taal & Drukwerkplaats, later kortweg Taaldrukwerkplaats. Er moet in onderwijsland veel en vaak getheoretiseerd worden, terwijl de taaldrukkers eenvoudigweg praktisch bezig gaan. Die instelling heeft de ploeg van de taaldrukwerkplaats steeds gehanteerd: eerst werken en dan pas een theorische onderbouw ervan opstellen. In het algemeen kent men in het onderwijs de omgekeerde gang van zaken.

De tijdgeest heeft ons ingehaald
Er is een reünie van Kritische Leraren in het gebouw van de IVKO. Voor het eerst sinds lange tijd kom ik, samen met Kees van Baalen, weer op die school. Taalvisualisatie staat nog wel op het rooster maar blijkt verwaterd te zijn tot het mooi afdrukken van je eigen naam.
Nostalgisch kijken we elkaar aan.

Op 8 december 2009 is Kees overleden