Schrijven is kijken met je ogen dicht; Opleiding docent literaire vorming

1995 Het jaar dat in het centrum van Tel Aviv de Israëlische premier Yitzhak Rabin door de Joodse extremist Ygal Amir doodgeschoten wordt

Schrijven is kijken met je ogen dicht
R.Campert

Didactische drift en individuele creatieve uitingen
Een docent literaire vorming schrijft en leest en kan daar zijn mond niet over houden.
Verheerlijking van het schrijversschap?
Nirav Christophe, artistiek coördinator van de HKU, is er in zijn stuk De gefragmenteerde schrijver en de gefragmenteerde docent, op tegen dat delen van het werkveld als vak opgevoerd worden.
Taaldrukken is een werkwijze en geen werkveld.
Hij wil taaldrukken gescheiden doceren als schrijven en drukken, terwijl het een talige eenheid is.
Het is een greep uit een uitgebreid instellingsplan en er zal waarschijnlijk in de praktijk anders naar gekeken worden, maar toch staat het er.

Hoe zal het verder gaan met Taaldrukken?
Na tien bijscholingen taaldrukken en twee post-HBO-cursussen taaldrukken heeft de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht een opleiding voor literaire vorming.
Iin het begin zijn weinig taaldrukkers bij de studie betrokken. Ik vrees dat er daardoor een andere generatie taaldrukkers zal ontstaan, een die meer gericht is op de 'literaire kunst' en minder op de 'vorming tot geletterdheid'.

Op de HKU voltrekt zich een omslag
Nirav Christophe herkent in taaldrukken en taalvorming de primaire bouwstenen voor zijn opleiding en schrijft:
Taaldrukken is een specifieke verzameling taal- en drukwerkvormen op het gebied van zeggen en schrijven. Een belangrijk doel dat taaldrukken nastreeft is bewustwording van het eigen schrijfproces.
In dat opzicht ligt taaldrukken voor de opleiding 'Docentschap literaire vorming' dan ook aan de basis van iedere schrijfdidactiek. In de opbouw van de opleiding is taaldrukken om die reden dan ook niet alleen een specifieke methodiek uit het werkveld van de literaire vorming, maar een essentieel onderdeel van het schrijfonderwijs.

Opleiding Docent Literaire Vorming aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht
Na 10 bijscholingen en 2 post-HBO-cursussen taaldrukken neemt de HKU de opleiding over.
De opleiding richt een Taaldrukwerkplaats in en de studenten werpen zich enthousiast op de studie. Helaas kunnen we achteraf vaststellen dat de opleiding niet tot het versterken van de taaldrukkers geleid heeft.
Een enkele enthousiasteling is er mee verder gegaan, maar een eigen literaire praktijk blijkt bij de meeste studenten een hoger doel.

De eindtermen voor de afgestudeerden zijn:
Beheersing van het schrijfproces zoals dat binnen de werkwijze van taaldrukken gebruikelijk is; kan dat schrijfproces begeleiden. Beheerst het vertellen als een stap binnen dit specifieke schrijfproces.
Beheersing van drukwerkvormen zoals in de werkwijze van taaldrukken gebruikelijk zijn.
De afgestudeerde is in staat de werkvormen van taaldrukken te herkennen, te benoemen en theoretisch te plaatsen. Is in staat zelf nieuwe werkvormen te ontwikkelen.
***

Een goed gevulde portefeuille
De Taaldrukwerkplaats in Amsterdam heeft het druk.
Tweehonderddertig scholen willen jaarlijks graag een project taalvorming voor 680 groepen.
Omdat we ervoor kiezen om voorbeeldlessen te geven, in plaats van een kist met drukspullen en een handleiding af te leveren, kunnen de consulenten literaire vorming, waar taaldrukken onder valt, jaarlijks maar 25 scholen en 80 tot 100 groepen bedienen.

Sociale Vernieuwing
De stadsdeelraden kunnen af en toe overtuigd worden gelden beschikbaar te stellen om op bepaalde scholen langdurige begeleiding te geven. Op deze manier kan taaldrukken een zinvolle aanvulling op het taalprogramma worden.

Verlengde schooldag
De kinderen worden na schooltijd bezig gehouden met onder meer kunstzinnige activiteiten.
Literaire vorming moet het daarbij opnemen tegen danslessen, knutselen en sport.
Dat taalvorming daar niet zo goed in past zal wel blijken.
Kinderen met een hekel aan het moeilijke vak taal, gaan toch niet in hun vrije tijd nog eens schrijven.
De dichtertjes in de dop spelen ook liever op straat, gaan naar ballet of de kinderboerderij.
***

Wie schrijft, blijft. Wie leest, leeft.
Domweg een kwestie van overleven.
Peter van den Hoven zorgt ervoor dat literaire vorming tussen het stof dat de nieuwe trend van leesbevordering opwerpt, zichtbaar blijft.
Hij praat er met Jos van Hest, Ed Leeflang, Wam de Moor en Pieter Quelle over.
Het levert een aantal goede vaststellingen op waaronder een waarderende uitspraak van Jos van Hest die het belang van taaldrukken onderstreept:
Ik beschouw hen als pioniers die wat het taalonderwijs betreft letterlijk buiten het taalboekje zijn gegaan en daarbij heel verrassende resultaten hebben geboekt. Zij zijn het die ervaringen en taal steeds aan elkaar hebben gekoppeld, daar met spel en stem uitdrukking aan hebben gegeven en het schrijven, tekenen en drukken consequent hebben ingezet als vormgevend communicatiemiddel (...) Ik durf de bewering wel aan dat het de taaldrukkers zijn geweest die de literaire vorming sterk in de aandacht hebben gebracht, waardoor die uiteindelijk formeel tot een nieuwe kunstzinnige discipline is geworden.

Leren Schrijven Leren
Een bundel essays van de cursisten aan post-HBO-opleiding voor docenten literaire vorming in de buitenschoolse amateuristische kunstzinnige vorming. Dana Constandse, een van de cursusleidsters, schrijft:
Bij veel docenten bestaat er wantrouwen tegen 'theorie.
De praktijk ligt meestal zoveel anders dan het beeld dat ze ervan hadden op grond van handboeken en cursussen. 'Lesgeven leer je door te doen', is een veel gehoorde uitspraak.
Toch nemen docenten vaak besluiten op grond van theorieën, maar niet altijd zijn ze zich daarvan bewust. Schrijfcursisten vragen ook zo nu en dan om theorie. Niet over lesgeven maar over schrijven.
Wat bedoelen ze daar dan mee?
Krijgen zij het schrijfvak dan niet het beste in de vingers door te doen?'

Schrijven leren, ambacht, vorming of kunst
Een uitgave van het LOKV, bevat een aantal artikelen die ingaan op de kunst van het schrijven en het lesgeven erin, op de liefde voor literatuur en de moeizame zoektochten van de echte schrijver.
Jammer genoeg blijft taaldrukken daarbij zwaar onderbelicht terwijl het hardnekkig misverstand, als zou taaldrukken en ervaringsgericht schrijven door Freinet en Freire, door Britton en Koefoed in Nederland geïntroduceerd zijn, nog eens dik aangezet wordt.
Natuurlijk is er sprake van inspiratie over en weer, maar ik hoop in mijn beschrijving van de geschiedenis wel duidelijk gemaakt te hebben dat de inspiratie die tot effectieve werkvormen geleid hebben ligt bij de groepen kinderen en volwassenen die deelnamen aan de werkbijeenkomsten in de Taaldrukwerkplaats en elders.
***

Creatief Management
Tilleke Zierikzee neemt als directeur afscheid van de SKVA.
Ze heeft de fusie van IDV, Werkschuit en Vrek tot een werkbaar geheel gesmeed.
Er zijn geen financiële problemen meer nadat een flink aantal medewerkers ontslagen zijn.
Opmerkelijk daarbij is dat vooral de inhoudelijke staf uitgedund is terwijl er steeds meer administratief personeel aangenomen wordt.
De Schuitleidster van toen is een Manager geworden.
Affiniteit met de kunsten is nog wel wenselijk, maar managementkwaliteiten zijn effectiever.

Een huis zonder boeken is een lege schil
De uitstekende bibliothecaris Franklin Bobadilia wordt ontslagen. De bibliotheek blijft in een ontredderde staat achter die dreigt naar de Slegte gebracht te worden.
De boeken staan al in dozen als ik de noodklok luid.
Zoiets blijft niet ongestraft voor de klokkenluider en ik word benoemd tot onbezoldigd bibliothecaris.

Mogen we Taalvorming misschien behouden?
Met een zeker dédain spreekt de 'Kunstmaffia' over de landelijke teloorgang van taaldrukken en de zegeningen van de literaire activiteiten van instellingen zoals muziekscholen, de Meervaart, de Kunstbende en zo meer.
Trots vertelt Ole Bijster, ex-directeur van de Vereniging van directeuren van instellingen voor Kunstzinnige Vorming, over de dichterlijke kwaliteiten van zijn dochtertje. Aan haar meet hij af wat zich op taalgebied in Nederland afspeelt. Hoe kan ik hem duidelijk maken dat de beschermde opvoeding van zijn kind behoorlijk afsteekt tegen de situatie waarin veel Amsterdamse kinderen opgroeien.
Die talige voedingsbodem voor die kinderen moet nog steeds bemest en besproeid worden. Dat kunnen we helaas niet aan de hoge heren van het kunstenimperium overlaten.

De Kindermiddag is er niet meer
Jarenlang hebben we een Open Werkplaats voor Kinderen uit de buurt op de woensdagmiddag gehouden. Veel buitenlandse kinderen brachten hun kleine broertje of zusje mee.
De begeleiding was in handen van een wisselende taaldrukker. Gezien de structuur van de middag waarbij er veel of weinig kinderen en dan nog in sterk uiteenlopende leeftijden kwamen, waren er steeds vrijwilligers die ondersteunden.
Loes Koord was een vaste vrijwilliger. Per middag luisterden de kinderennaar elkaars verhalen en maakten ze samen een boekje. Met verdriet in ons hart en bij grote potten thee en stukken taart namen wij afscheid van een unieke activiteit, zo ongeveer de laatste open-kinderactiviteit van de SKVA.
***

Geschiedenis van de Werkschuit
Een geschiedenis van de kunstzinnige vorming ontstaan op de Werkschuit wordt beschreven in een boek.
Uitgave: Walburg Instituut [ISBN 90 5612 006 9]
***