1994; Taal en Beeld; Ontwikkelingsgericht onderwijs; Dingen in de kring

1994
Het jaar waarin Apartheid afgeschaft wordt.
Nelson Mandela wordt de eerste zwarte president van Zuid-Afrika

Voorwerpen die Taal uitlokken

Dingen in de kring
Tijdens de presentatie van het boek 'Dingen in de kring' zie ik hoe vanzelfsprekend kinderen de voorwerpen, die hun juf op tafel uitstalt, met hun verhalen kleuren.
Kringen waren lang een verplicht maandagochtend-nummer waar leerkrachten van moesten zuchten.
Kringen die bestemd zijn om naar elkaars authentieke verhalen te luisteren en daarna te gaan schrijven, spelen of drukken, zijn nooit saai of moeizaam.
Als voorwerpen de bron van die verhalen zijn kan er eigenlijk helemaal niets fout gaan. De associaties vliegen moeiteloos door de kring.

[Dingen in de kring, taalvorming en drama in meertalige middenbouwgroepen, Suzanne van Norden, 1994, uitgave SKVA/Kinderkultuur en Bekadidact Baarn/Utrecht.]
[ Kinderculturen, over ervaringsgericht intercultureel onderwijs, Suzanne van Norden, 1990, uitgave: Stichting Kunstzinnige Vorming Amsterdam.]

Taal bestaat niet zonder Beeld
De wisselwerking tussen ver-beelding en ver-woording een voorwaarde is voor een talige ontwikkeling.
Vygotsky is van mening dat egocentrisch praten leiding geeft aan het eigen doen, sturing aan het gedrag. Hij voegt daar een dimensie aan toe: de intrapersoonlijke functie.
De functie van de taal is richting geven aan het eigen denken.
Het kan geen kwaad de theoriebloem van Vygotsky in de hele tuin van onderwijstheoretici te plaatsen en daarbij de plaats van taaldrukken aan te geven.

Schakels tussen Concreet en Abstract
'Taal bestaat niet zonder beeld en niet zonder handelen.'
De oriënteringsfase is de voorbereiding op de uitvoering van de materiële handeling.
De materiële fase: iets concreet doen.
De verbale fase: iets doen en verwoorden.
De mentale fase, een naar binnen gericht en geautomatiseerd taalgebruik, wat je denken zou kunnen noemen.

Taal is een voorwaarde om als mens te kunnen fungeren
De uitvoer: Wat je er ook instopt, er komt iets uit. Geklets, mammawoordjes, brabbelen, echt praten.
De sociale functie van taal lijkt onomstreden.
Over de functie van egocentrisch taalgebruik lopen de meningen uiteen. Voor Piaget is het een betrekkelijke functieloze overgangsperiode. Piaget zoekt binnen het gebeuren van in- en uitvoer, schakels tussen taalontwikkeling en verstandelijke ontwikkeling.

Creativiteit en Geletterdheid
Genoeg redenen om met meer dan normale aandacht naar het begrip 'beeld' in het verband van taal te gaan kijken.
Taaldrukkers bewegen zich in de grensgebieden van ontwikkeling van creativiteit, geletterdheid en technische leerprocessen op taalgebied.
Daarboven in het interactieve gebied van taal en beeld.
Het is daarom niet vreemd dat in kringen van taaldrukkers veel en vaak nagedacht wordt over beeldtaal en taalbeeld.
Mag het een geluk zijn dat ze een en ander niet vanuit een puur wetenschappelijke houding onderzoeken?

Ontluikende Geletterdheid
Een term die men als paraplu gebruikt om alle kinderen van de onderbouw te laten schuilen. In groep 2 en 3 van de basisschool beginnen krabbels de vormen van letters aan te nemen.
De werkelijke bron van ontluikende geletterdheid in de beste zin van het woord.
Met taaldrukwerkvormen kunnen ervaringen van kinderen op dat moment voor het eerst, behalve met beelden, ook met woorden vastgelegd worden, klaar om door anderen gelezen te worden.

Een eigen woord bij een eigen ervaring
Woorden die op dat moment voor hen van belang zijn, naast of in plaats van de woorden die methodisch geleerd moeten worden. Op een leuke en zinvolle manier leren omgaan met de letters voor je eigen woorden en dat vanaf het allereerste moment.
De verhalen drukken ze zelf af op de limograaf. Ze maken vormstempels als stap van ver-beelden naar ver-woorden.
Ze 'lezen voor' uit hun zelfgemaakte boekjes.

De stap van Vorm naar Letter
Dat de kinderen een eigen beleefde ervaring kunnen vertellen is zinvoller dan te beginnen met roos, vis en pim.
Verwoorden en verbeelden, luisteren, naar een verhaal en naar elkaar. Ze halen hun ervaringen aan de hand van gestelde vragen voor de geest en associëren.
De kinderen schrijven en tekenen precies hoe dingen bij hen zelf gaan, wat er gebeurt, waar het gebeurd is en zo meer. Ze vertellen alsof ze 'voorlezen' wat ze hebben laten bijschrijven.

Een oude discussie
Beginnen we meteen met schrijfschrift, of komen de stokletters eerst? Zijn de stokletters er alleen om te lezen? Op de scholen is men daar niet helemaal uit maar doet men toch meer dan uitsluitend oefenen van het schrijven.
Hoe ver liggen de schrijfmethode en het vertellend schrijven uit elkaar?

[Met letters een eigen woord maken, taaldrukken vanaf de eerste schooldag in groep 3, Henk van Faassen, in: De Wereld van het Jonge Kind, maart en april 1994.]
[Schrijfonderwijs, Marius Lindeman, 1991, in: De Wereld van het Jonge kind.]

Zonder uitstel
Ik moet een onderscheid benadrukken tussen het leren van de technische schrijfvaardigheid en de inhoud van het kunnen schrijven: het verwoorden van ervaringen en het vastleggen ervan.
Die twee vormen staan een beetje op gespannen voet met elkaar. Bij het leren verwoorden van ervaringen mogen kinderen niet belemmerd worden door de techniek. Omgekeerd heb je de techniek nodig om woorden herkenbaar op papier te krijgen.
Wat betreft de lettervorm die geleerd wordt: Kinderen worden met een heleboel lettervormen geconfronteerd in kranten, op Brintapakken, etiketten van pindakaaspotten, boeken, opschriften in winkels en zo meer.
Het kan daarom geen kwaad dat ze met die verschillen leren omgaan.

Ontwikkelingsgericht Onderwijs
Een aantal Amsterdamse scholen wil onderwijsvernieuwing. Een paar scholen kiezen voor ontwikkelingsgericht onderwijs en vragen ondersteuning van de Taaldrukwerkplaats.
Na Freinet wordt nu de aandacht op Vygotsky en de door hem ontwikkelde ideeën gericht.
Bij beide pedagogen is de talige ontwikkeling een bijzonder aandachtspunt. Freinet die kinderen al jong wil confronteren met de mogelijkheid van het verspreiden van eigen gedrukte teksten en Vygotsky die zegt:

'Geschreven taal is niet alleen maar een vertaling van gesproken taal. Het is een taal zonder geluid, onder meer een conversatie met een stuk papier.'

De kenmerken van Ontwikkelingsgericht Onderwijs
Observeer een kind in zijn activiteit en bepaal de volgende stap;
Ontwikkel een handelingsgerichte aanpak;
Zorg voor samenhang tussen het kennisgebied en de vaardigheden;
Werk preventief: zorgverbreding is beter dan remediëring;
Werk met de kinderen in thematische hoeken.
'Wanneer we de ontwikkelingskansen van kinderen willen vergroten moeten we rekening houden met de totale persoonlijkheid van het kind.'

De Theorie van Vygotsky
Lev Vygotsky (1896-1934) is een van de Russische onderwijskundigen die lange tijd een beetje op de achtergrond geraakt is. Zijn werk werd als 'anti-marxistisch' verdonkeremaand in de USSR. Zoals Celestin Freinet bekend is van het werken met de drukpers, is dat voor Vygotsky
'de zone der naaste ontwikkeling en de didactische beginsituatie'.

Ontwikkelend Onderwijs nader bekeken
Het theoretisch onderzoek vanuit het Vygotskyaanse perspectief van Ontwikkelend onderwijs door Ineke de Jonge.
Enerzijds ziet ze, zoals wij, positieve effecten.
Anderzijds, als ze een en ander over het raster van de stellingen van Van Oers en Van Parreren legt, krijgt ze geen sluitend antwoord en komt ze tot negatieve conclusies.
Die tweeslachtigheid zou bij een nadere bestudering minder kunnen zijn. Ineke heeft onvoldoende antwoord gekregen op vragen:

Waarom vinden kinderen taaldrukken leuk?
Waarom krijgen taaldrukkers 'zwijgers' aan het praten?
Waarom zijn de kinderen trots op hun schrijfwerk en willen ze het voorlezen?

Het gaat erom dat het kind in zijn ontwikkeling vooruit geholpen wordt.
Als het onderwijs de zone van de naaste ontwikkeling moet zoeken, geeft die de activiteiten aan waartoe het kind gemotiveerd kan worden. Het heeft daarbij steun nodig. Kinderen kunnen en willen meedoen als het een betekenisvolle culturele activiteit betreft.
Bijvoorbeeld als we een kind voorlezen zou je dat samen lezen kunnen noemen omdat het kind meeleest, -denkt, -kijkt, -praat. Dat is zo'n zone van de naaste ontwikkeling voor zelfstandig lezen.
Spontaan begrip ontstaat door zelfgekozen handelingen en directe omgang met mensen en dingen.
De taaldrukkers spreken over de ontwikkeling van een eigen deskundigheid (de ervaring) als bron voor een authentieke talige productie.

[Taaldrukken en Ontwikkelings Gericht Onderwijs (OGO) Taal en Drukken, Theoretisch onderzoek Ontwikkelend Onderwijs, doctoraalscriptie Ineke de Jonge 1993 De theorie van Vygotsky (1996-1934)]
[Met ontwikkelend onderwijs wordt in principe hetzelfde bedoeld als met ontwikkelingsgericht onderwijs.]

Basisprincipes van de Ervaringsgerichte Praktijk
Dialoog: aktief luisteren en betrokken doorvragen, eigen initiatief en een rijk en uitdagend milieu.
Vergroting van de betrokkenheid van het kind op wat het moet leren.
Mondelinge taalontwikkeling: Er wordt in het algemeen te weinig gepraat in de klas. In een kringgesprek zijn bepaalde kinderen steeds aan het woord en haken andere af. Eerst moet er een bepaald niveau binnen mondelinge taalontwikkeling ontwikkeld worden alvorens begrijpend lezen en stellen aangeboden kan worden. Lezen moet op hetzelfde niveau als luisteren en spreken geplaatst worden.
Voor de leerkracht betekent dat: Een goede observatie en inschatting van het taalniveau, taal uitlokken door goede dialoog, organisatie van de klas aangepast aan taalaanbod en veel aandacht voor zij-instromers.

Lezen moet vanaf het begin betekenisvol zijn
Functioneel voor 'begrip' en 'beleving'. Het moet aansluiten bij individuele leesontwikkeling. Betrokkenheid bij lezen ontstaat door aan te sluiten bij wat kind kan en weet. Eigen taalervaringen inzetten. Vergroten van de activiteit van het kind met betrekking tot lezen. Vergroten van de samenhang tussen praten-schrijven-lezen.

Taaldrukken en Lezen
Naast technisch lezen en begrijpend lezen is er naar mijn mening een groter en in het kader van ontwikkelingsgericht onderwijs relevant gebied, namelijk Actief lezen. Technisch lezen is het ontwikkelen van een vaardigheid. Begrijpend lezen is ontwikkelen van een vermogen tot inzicht in de stof.
Actief lezen omvat het hele gebied van creatieve betrokkenheid op de inhoud. Toepasbaarheid van het lezen in communicatieve processen. In dat laatste gebied houd ik mij het meest op.

Waarom vinden kinderen Taaldrukken leuk?
Als je kinderen vraagt wat ze van taaldrukken vinden, zeggen ze altijd: 'Leuk'.
Pas wanneer ik in een nagesprek stel: 'Het woord leuk mag maar één keer genoemd worden', komen andere, zoals: interessant, leerzaam, tof, gezellig en dergelijke.
Ik geloof niet dat de kinderen op zo'n moment kwalificaties geven voor taaldrukken op zich, maar weergeven hoe ze zich tijdens het taaldrukken voelen. Dat is voor mij voldoende rechtvaardiging.
Kinderen vinden taaldrukken leuk omdat ze de reeks werkvormen als totaal als plezierig ervaren. Ze herkennen het ontbreken van een prestatiedwang omdat er in de reeks meerdere momenten voorkomen waarop zelfs de leerling die in een taalles door alle mogelijke oorzaken moeilijk meekomt, zich kan presenteren.

Hoe Taaldrukkers zwijgers aan het praten krijgen
Het waarom is van toepassing op de leerkracht die de leerling niet aan het praten krijgt. Er is een groot verschil in aanpak tussen een leerling met taalachterstand die naar bijvoorbeeld een remedial teacher gestuurd wordt en dezelfde leerling die binnen de groep zijn persoonlijke talige waarde kan tonen.
Taaldrukken begint met een werkelijke belangstelling op te brengen voor wat kinderen te vertellen hebben. Die houding voelen de zwijgers aan.

Waarom zijn de kinderen trots op hun Schrijfwerk
Het is een stukje van jezelf. Het zou wel eens zo kunnen zijn dat het verwoorden van een persoonlijke ervaring productiever is dan het bedenken van woorden bij een invuloefening. Een individuele variatie is per definitie iets om trots op te zijn en bevrediging in te ervaren.

Taaldrukken en de Wetenschap
Taaldrukken treedt werkzaam op in een van de theorieën die Van Parreren noemt:

'Er is een wezenlijk verband tussen leren en cognitieve ontwikkeling en tussen cognitieve en persoonlijkheidsontwikkeling.'

Kortom mijn stelling
Kind-volgend-onderwijs biedt de noodzakelijke bouwstenen voor ontwikkelingsgericht onderwijs.
Taaldrukken hoeft geen vorm van ontwikkelend onderwijs te zijn maar heeft wel gunstige effecten op de toepassing ervan.

naar boven