toen ik klein was
was ik drie maanden



Het LeeftijdMuseum in het Amsterdams Historisch Museum



Het Leeftijdmuseum op school.



Dichters als drenzende kinderen




Het literaire spektakel Nieuwe Wilden & Maximalen in Utrecht. Elly de Waard, laat duiven los, maar dat valt niet in de smaak en een van de 'groupies' van de Maximalen, die schreeuwt door de microfoon: 'Kutwijf'. Een andere dichteres geeft haar met de microfoon een klap op haar kop. Een Vlaming moet van het podium gerukt worden als zijn poëzie langdradig wordt en 'speels' wordt fruit in het rond gesmeten. Een dichter leest voor alsof de duivel hem op de hielen zit.
Er is voorgelezen uit het 93e sonnet van Willem Kloos:
'Zij allen zijn als kinderen die drenzen.'
De literaire vorming dynamisch in beweging, het volk kijkt verschrikt toe.
***


Theater Wederzijds




De theatergroep maakt schoolvoorstellingen.
De Taaldrukwerkplaats participeert in de voorstelling
'Zwanen zien er altijd zo nieuw uit'
met gedichten van kinderen. Het is een stuk waarin de gespeelde gedichten van volwassen dichters en die van de kinderen bij elkaar komen.

Zwanen zien er altijd zo nieuw uit
zo zondags, zo pas in bad geweest.
Maar spelen of spetteren in het water
dat doen zij niet.
Zwanen zijn niet vrolijk


[fragment uit het gedicht van Armand Van Asche]

Aansluitend aan deze voorstelling ontwerpen we het project: het LeeftijdMuseum
.
***



Leo Vroman en zijn tekstmanipulaties
Een gedicht van hem werd op de kinderpagina van NRC Handelsblad gepubliceerd. Het leuke is dat de dichter zijn eigen procedure ter discussie stelt en zich er zelfs kritisch over uitlaat: en hier staat geen zier
***






Taal en beeld
Ik doe pogingen om de verhouding tussen beeldende en talige expressie te onderzoeken en te beschrijven en er werkvormen bij te ontwerpen die het mogelijk maken om de afhankelijkheid van het een ten opzichte van het ander te doorbreken.
Beelden wekken associaties op die vervolgens in woorden vastgelegd worden. Daarna kunnen de teksten weer nieuwe beelden oproepen en zo meer en zo voort. Het moet duidelijk zijn dat deze manier van werken iets totaal anders is dan het illustreren van teksten, of een tekst onder een beeld te schrijven.
***




1989
Het jaar waarin een uitgelaten menigte met houwelen inhakt op de Berlijnse muur

Gedichten in Het LeeftijdMuseum


Wat is een leeftijdmuseum

Het Leeftijdmuseum is een museumcollectie van voorwerpen, foto's en teksten die te maken hebben met je eigen leeftijd. Leeftijd is op zichzelf niet zichtbaar. Voorwerpen die met leeftijd te maken hebben zijn dat wel. Bij iedere periode in je leven horen herinneringen en ervaringen. Er zijn voorwerpen die een betekenis hebben voor een bepaald moment in je leven. Moeders bewaren het eerste melktandje van hun kind in een speciaal doosje. Het eerste schoentje wordt soms in brons gegoten. Maar er zijn ook die schoenen die je droeg op de eerste dag naar de grote school. Het eerste boek dat je las en dat nu stukgelezen bewaard gebleven is. Er zijn foto's. Veel foto's uit je babytijd in de box met je knuffelkonijn . De knuffel is er nog steeds, wel een beetje versleten
Voorwerpen van jezelf mee naar school nemen en er over praten en schrijven is leuk en inspirerend.
We lachen om dat roze babyjasje dat je droeg toen je nul jaar was terwijl je nu als tienjarige met een stoer jack in de kring zit. Voorwerpen van jezelf en van anderen brengen je op verhalen.

Er zijn werkvormen om de kwaliteit van verhalen te verhogen.
Na het vertellen is het schrijven een vanzelfsprekende stap. Niet een plichtmatig opstel maar een authentieke tekst over iets van jezelf. In veel gevallen krijgen die teksten de vorm van een gedicht.
De teksten kunnen gedrukt worden, er komen tekeningen bij. De gedrukte teksten komen in een boekje dat naar de andere groepen van de school en zelfs naar andere scholen gestuurd kan worden.
Vitrinekastjes
De kinderen maken vitrinekastjes van karton, waarin ze hun voorwerp tentoonstellen, gecombineerd met foto's uit het familiealbum, de teksten en tekeningen.
De vitrines vormen bij elkaar een echt museum.
Het Leeftijdmuseum wordt op een centrale plek op school opgesteld.

Tentoongestelde Leeftijd in het Amsterdams Historisch Museum
Nadat de uitstalkastjes van het LeeftijdMuseum in de eigen scholen en in de buurtbibliotheken tentoongesteld zijn, is een selectie ervan in het museum tentoongesteld.
De plek is zeer toepasselijk omdat het museum vroeger een weeshuis was. De uitstalkastjes zijn onder meer geplaatst in de kastjes op de binnenplaats waar de weesjongens hun gereedschap en werkkleding op moesten bergen.
Het LeeftijdMuseum is in een echt museum terecht gekomen.

***


Taal als Expressie
Taal als Traditie
Taalbeheersing als Ambacht

Daarover schrijft Geert Koefoed, docent aan de Rijksuniversiteit Utrecht.
Zijn denken over taal heeft in de loop der tijd een verschuiving ondergaan.
Die verschuiving treft hij ook bij de taaldrukkers aan.
Tot voor kort waren de teksten van kinderen voor hen een beetje heilig, daar moest je verder niet aankomen. Het ging er in de eerste plaats om kinderen gemotiveerd aan het schrijven te krijgen. Ze het gevoel te geven dat hun eigen taal genoeg is om op schrift te stellen.
Maar we zijn ook ambitieus. De teksten moeten goed zijn. Hoe beter de teksten, des te meer enthousiasme voor het schrijven....
Een tekst, hoe persoonlijk ook, heeft niet puur subjectieve aspecten. Of een tekst goed is hangt van objectieve aspecten af.
Het is niet zijn bedoeling taal af te schaffen als uitdrukkingsmiddel van het individu, maar ook de taal van de traditie moet met respect benaderd worden.
***


Kritische Leraren
Er is een reünie in het gebouw van de IVKO. Voor het eerst sinds lange tijd kom ik weer op die school. Taalvisualisatie staat nog wel op het rooster maar blijkt verwaterd te zijn tot het mooi afdrukken van je eigen naam. Nostalgisch kijken we elkaar aan. De tijdgeest heeft ons ingehaald.


Uitgeverij Muusses Failliet
De uitgeverij, die met het idealisme van Jan Muusses tot bloei kwam en vele progressieve onderwijsuitgaven, waaronder het blad Vernieuwing en verschillende uitgaven van de Werkschuit, op zijn naam bracht, gaat helaas failliet en sleept bijna het blad Vernieuwing in zijn ondergang mee.
De drukkerij is wel winstgevend, de uitgeverij van het idealisme is dat niet. De werknemers staan zonder fatsoenlijk pensioen op straat, daar was bij al het idealisme even niet over nagedacht.
***


Tot de fusie van de Werkschuit met IDV en VREK is nu besloten
.
Drie bloedgroepen van de kunstzinnige vorming moeten samenwerken. De Werkschuit met een overmaat aan beeldende activiteiten verdeeld over cursuswerk met veel docenten en een steunfunctiegroep waar de discipline taal opvalt. IDV met dans en drama, waar randgebieden zoals Tai Chi bij opgenomen zijn, verdringen de literaire cursussen. VREK, met zijn historie als actiegroep op het gebied van meisjes en hun cultuur. Visie en doelstellingen moeten op een gelijk spoor gezet worden en dat heeft voeten in de aarde.


Afscheid Frans Scharff als directeur van de Werkschuit.
We drukken een mooi boek met teksten en laten het kunstzinnig inbinden.
Frans gaat de vakgroep van de Poppenspelers organiseren.
***


Taaldrukkersdagen, van Werkplaats naar Salon
Regelmatig houden we in de landelijke werkplaatsen taaldrukkersdagen om elkaar te zien en te steunen in de moeizame strijd tegen een beleid waar eigenlijk geen plaats voor ons is. We wisselen werkvormen uit. Het is een goede traditie die aansluit op de bijscholingen. De traditie stokt als de bijscholingen stoppen en geld en tijd ontbreken. De taaldrukkers in het land moeten elkaars steun en inspiratie ontberen.
Er komen door het LOKV georganiseerde zogenoemde Salondagen, gehouden in het kasteel Groeneveld, voor in de plaats. De naam zegt het al, het gaat over het hogere, het literaire, en dat bedrijf je niet in een werkplaats maar in een salon! Inhoudelijk gaat het voornamelijk over de literaire praktijk en taaldrukken blijft onbesproken in de hoek staan.
Zo hebben de bobo's het beslist.
***


Met Taaldrukken Kun Je Lezen en Schrijven
Een miniconferentie over het werken in de Volwasseneneducatie.
Er wordt het Cursusmodel Taaldrukken gepresenteerd. Dat model is ontwikkeld met de ervaringen die we met Open-Schoolgroepen opgedaan hebben.
In een inleiding zegt Ella Bohnenn van het Studiecentrum Volwasseneneducatie:
'Deelnemers aan lees- en schrijfgroepen hebben niet of onvoldoende het lezen en schrijven geleerd. Het gaat om grote aantallen mensen. Analfabeten staan nu weer even in de belangstelling, sinds Unesco 1990 uitgeroepen heeft tot jaar van alfabetisering. Sommige deelnemers hebben weinig school gehad. Anderen hebben hun tijd wel uitgezeten, maar veel te weinig opgestoken. Allemaal zijn ze gewend om schrijfsituaties te vermijden. Ze durven niet en beheersen de vaardigheid onvoldoende. Deze twee zaken hangen natuurlijk samen. Het is moeilijk om zonder huiver iets op papier te zetten, als je weet dat je veel fouten maakt. En andersom, je maakt meer fouten als je onzeker bent. Die schrijfangst heeft verschillende oorzaken: de angst om fouten te maken; je weet niet waarover je zult schrijven; het idee dat schrijftaal iets wezenlijks anders is dan spreektaal.
'Schrijven is een afdruk nemen van de ziel', zei Multatuli al in de vorige eeuw.
En dat is wat het is. Met schrijven geef je jezelf bloot, je laat zien wat je bezig houdt, wat je voelt of denkt.'



Ieder mens heeft een stem
Fie van Dijk pleit ervoor om bezig te zijn met het onderzoeken van de werkelijkheid.
Er is een wisselwerking tussen mondelinge en schriftelijke geletterdheid, een combinatie van hoofd en handarbeid.
Een mooi voorbeeld geeft de Engelsman Stephen Brain.
Die onderzocht autobiografisch werk van arbeiders in de 19e eeuw. Dat beantwoordde helemaal aan de stereotype beelden van de hogere klassen:
Arbeiders zijn braaf, fatsoenlijk, arm, onbekwaam, en de boeven onder hen worden terecht zwaar gestraft.

Was dat de stem van de vrije arbeider of van een gevangene die zich de opvattingen van de heersende groepen heeft eigen gemaakt? Brains conclusie was:
Alleen die geschriften werden gedrukt en verspreid die naar inhoud en stijl waren aangepast aan de burgerlijke normen. Mensen die geen stem hebben, moeten zelf de touwtjes in handen nemen en hun eigen teksten drukken en verspreiden.

Basiseducatie ontwikkelt zich tot verkokering en verschoolsing.
De roep om lesmateriaal wordt steeds luider.
Maar lesmateriaal dat centraal schools ontwikkeld is en van bovenaf gedropt wordt is dodelijk voor waar we in de aanlooptijd voorstander van waren, namelijk dat de cursisten zelf het beheer over hun leven hebben dat dit de uitvoering van de educatie tot uitdrukking moet komen.


De Projektgroep Volwassenen Educatie

Fie van Dijk en Tineke Krol houden een receptie in het PC Hoofthuis van de Universiteit van Amsterdam ter ere van een zo lang bestaan, maar meer nog omdat dat bestaan bedreigd wordt. Steeds meer wordt duidelijk dat dergelijke, op emancipatie van mensen met minder kansen gerichte, activiteiten in het strenge academische klimaat van de Letterenfaculteit voor de bijl gaan.

Af en toe is er gelegenheid te laten zien waar we mee bezig zijn, zoals op de Taaldruktentoonstelling bij de Stadsdeelraad Noord, waar we werk van volwassenen te zien is dat gemaakt is op verschillende lees- en schrijfgroepen.
***

Singaround
Peter Dellensen neemt op 11 november 1989 afscheid van de Taaldrukwerkplaats.
We hebben een feestje met een singaround, dat is een bijeenkomst, oorspronkelijk in een Ierse pub, waarbij deelnemers elkaar een bloem doorgeven. Als je de bloem in je hand hebt, zing je een lied en de anderen vallen je bij of worden geïnspireerd tot een nieuw lied.
De singaround vertoont een grote verwantschap met de vertelronden van taaldrukken.

In 1995 zegt Peter terugblikkend:
'Steeds duidelijker en vaker keer ik terug naar waar ik mee startte: woorden uitkiezen om te zeggen wat mij op dit moment in deze situatie raakt. Een dynamisch balanceren met woorden; een steeds verschuivend proces. Als de verbinding met wat ik voel, zie, denk, doe teveel op de achtergrond raakt, ervaar ik mijn woorden als plat, dood. Dan druk ik mij technisch misschien duidelijk uit of zeg ik het mooi, maar het heeft niet meer genoeg met mij te maken. Daarom ga ik mensen die zo'n verbinding duidelijk laten horen steeds meer waarderen. In de laatste twintig jaar is dat een zich steeds verdiepend proces en word ik trouwer aan waar het mij om gaat: zeggen wat ik op mijn hart heb.'

***


naar boven

verder

index