1986 Het jaar dat een kernreactor in de kerncentrale van het Russische Tsjernobyl ontploft

Werkwoorden uit de Taaldrukwerkplaats

Medewerkers en deskundigen geven na tien jaar Taaldrukken een kort statement

Frederice van Faassen:
Soms is iets helemaal niet te benoemen.
'Woorden laten zien wat er te zien is.
Wat ik meemaak, kan ik er in woorden weer laten zijn.
De ander kan dan ook zien wat ik meemaakte.'

Theo Vesseur:
Van werkwoord naar werkdaad.
Ik ben best trots op het feit dat ik de grondleggers van de taaldrukwerkplaatsen vanaf het begin heb gesteund, zonder armslag. Ik ben fier op hun vriendschap. Ik ben blij met hun volhouden, hun weten, hun geloof en hun geduld.

Fie van Dijk:
Hoe krijg ik ze aan het schrijven?
Het was zo'n vraag uit de praktijk van de begeleidsters van lees- en schrijfgroepen.
Mijn wedervraag, ik ga niet voor niets uit van problematiserend onderwijs, was: moet dat dan?
Rumoer in de klas. Daar komen de mensen toch voor op een lees- en schrijfgroep?
Die vraag zoeken we op.

Hoe zit het dan met onszelf?
Schrijven we zelf? Wanneer? En hebben we er lol in?
Er kwam een lijstje op het bord te staan. Notulen, verslag, brief.
Maar lol? Nee, dat hadden er maar twee: een vrouw die 'alleen maar spinazieacademie' had,
en ik, zei de gek. Daar schrokken we allemaal even van.
De meesten telefoneerden of pakten de auto als ze iets aan iemand wilden vertellen.
Schrijven was een enkele keer leuk als je een brief schreef aan iemand die in Afrika woonde.
En sommigen hadden vroeger een dagboek bijgehouden.

Peter Dellensen:
Mijn werktas zit vol mappen en aantekeningen over taaldrukken. Papieren met dubbelgevouwen blaadjes er omheen maken een indeling. Ik stop er van alles in en haal er soms weer iets uit.
Het is een rituele handeling.
Ik zie me nog zitten tijdens de in-het-werk-oefening. De gesprekken zijn hoog opgelopen die middag.
Paul Krijnen ziet opdrachten die vrij associëren stimuleren niet als vormend.
Hoe moet dat verder? Zo komt er te weinig engagement!
Henk heeft een gloedvol betoog gehouden over drukken als kreatieve aktiviteit in plaats van reproduktieve handeling.
Mijn hoofd is vol en gonst.
Afijn, we beginnen in de Staatsliedenbuurt. Er wordt hard en enthousiast gewerkt.
In de jaren daarna leren we elkaar kennen in zware, inspirerende, krankzinnige en zwakke maar steeds leerzame omstandigheden.

Paul Krijnen:
Elk woord kan tot misverstanden of illusies leiden. Vandaar dat het kort, bondig en zakelijk wordt gehouden.
Ambtelijk noemen velen dat. Onverstaanbaar anderen. Ik weet het.
Aanvankelijk heb ik geprobeerd iets van mijzelf te laten doorklinken, maar elke keer werd ik teruggefloten.
Tot nu toe ben ik er niet achter of die ambtelijke, juridische en zakelijke taal ook tot taalvorming gerekend moet worden.

Jos van Hest:
Het uiteindelijke woord hoeft niet gedrukt te worden,
niet geschreven en niet gezegd.
Het uiteindelijke woord is woordloos.
Wat een stilte zal dat geven.
Wat een rust zal dat zijn.
Wat een leegte zal dat vullen.'

Henk van Faassen:
Als de tekens, die de begrippen herkenbaar maken, in rijen op papier verschijnen,
dezelfde tekens, maar in duizendvormige verschijning dik en dun, stijlvol of bonkig, leesbaar of modieus.
Tekens aangepast aan een doel en een nut.
Wat heb ik het moeilijk als ik zie hoe de woorden onder de handen van kinderen tevoorschijn komen als ze met een schoolopdracht bezig zijn. Ze schrijven het woord 'zee' met golvende letters. Dat kan nooit likken, want de zoute geur van het water en het zand dat met de harde wind in je ogen komt, de warmte van de zon, is niet met die serie golvende letters uit te beelden.
Wel zie ik kinderen taaltekeningen maken. Tekeningen die verder gaan dan geschreven-woorden-taal. Tekeningen waarin gedachten en ervaringen overgedragen worden. Daar heb ik iets mee.

Vera van Popta:
'Ook al ken je maar drie woorden wil dat nog niet zeggen dat je niets te vertellen hebt.'
Een peuter vertelde wat er met haar arm gebeurd was. Dat ze pijn had maar dat het nu over was.
Ze gebruikte slechts één woord: 'arm' en herhaalde dat een aantal keren op verschillende toonhoogten. Dat was haar verhaal en geloof me, het komt over.

Leo Lentz:
'wie zegt: "ik ben tegen abstract taalgebruik" die liegt'

Frans Scharff:
Als ik in lijn 10 sta roep ik wel eens heel hard: taaldrukken! Iedereen begrijpt me en zelfs de controleur laat me zonder kaartje staan. Ben ik een duivel, een melaatse of een mislukt kunstenaar?
Nee, Ik ben gelovig in taaldrukken.

Andries Oldersma:
'De keuze van het 'juiste' woord, het bijpassend schrift of lettertype en de vermenigvuldigingswijze van teksten om mee te communiceren.
Een afgeleide waarde, maar een nuttige, zelfredzaamheid bevorderende waarde.'
***

Woorden Geven aan je Ervaringen, Taaldrukken en de Open School
De deelnemers van Open Schoolgroepen blijken met behulp van de werkwijze van taalvorming gemakkelijker te schrijven.
Het gaat vooral om schrijven voor jezelf en voor de mensen direct om je heen. Schrijven voor de buitenwereld is veel moeilijker omdat je moet voldoen aan allerlei, voor jezelf onduidelijke, waarden en normen van de lezer. Dat betekent dat je 'correct' Nederlands wilt schrijven of dat je niet alles vertelt wat je op je hart hebt omdat anders je boodschap misschien niet over komt.
Taaldrukken maakt het je mogelijk je eigen normen en waarden en wat je op het hart ligt te leren kennen.
De aanzet tot handelen in de buitenwereld is daarmee ook op het gebied van schrijven gegeven.

Paolo Freire en de Wedergeboorte van Landen
Op een van de bijeenkomsten van de Projektgroep Volwassenen Educatie van de Letterenfaculteit van de Universiteit van Amsterdam, luisteren we naar Antonio Faundez uit Chili. Hij heeft lange tijd met Paolo Freire gewerkt en is zijn beoogde opvolger.
'Als je met alfabetisering bezig bent zullen mensen dingen moeten begrijpen. Begrijpen is niet alleen taal maar ook individuele geschiedenis. Je kunt in abstractie praten over nationaliteiten en landen die ontstaan na de kolonisatie. Die landen moeten behalve gedekolonialiseerd ook herboren worden, de mentaliteit van een volk moet gedekolonialiseerd worden. Een alfabetisering van politieke ervaring met een educatieve dimensie. Dat is wat anders dan een educatieve ervaring met een politieke dimensie. Het was een politieke fout, die in Nicaragua gemaakt werd. De misvormde mentaliteit van de stedelijke studenten werd losgelaten op het platteland. Maar de studenten gingen weer terug naar de stad.'

Taal is een voertuig van cultuur en produceert cultuur
Het is in dit verband minder een communicatiemiddel.
Taal is ook de manier van eten, van gebaren maken, van bewegen.
Ik moet hierbij denken aan het feit dat we gevormd zijn door een onderwijs dat niet nieuwsgierig is naar wat mensen te zeggen hebben, maar kijkt of mensen hetgeen de onderwijsgever er in stopte, weer tevoorschijn kunnen halen.

Op het literaire vlak is alfabetisering ook een politieke zaak
Een nationale cultuur is een abstractie. Cultuur is een diversiteit. Wie beslist wat literaire waarde heeft?
Binnen culturen wordt bijvoorbeeld de strijd gevoerd wat vrouwentaal en wat mannentaal is. Ieder moet kans krijgen zijn eigen taal te schrijven, de een mag niet boven de ander gesteld worden.
Zo bekeken is de school een anti-leer-instituut.
'Er is vaak een fysieke weerstand tegen de ideeën uit het westen. In het westen zelf gebruikt men vaker de techniek van Freire en niet zijn methode. Er is sprake van een confrontatie van eigen kennis met externe kennis. De spanning tussen deelnemer en begeleider is vergelijkbaar met de spanning tussen het woord en de stilte. Het is een symbool voor houding.'
***

Taaldrukken en Jong Volwassenen
Op veel scholen voor parttime onderwijs, streekscholen en vormingscentra, wil men kennis nemen van taaldrukken. We geven een paar jaar bijscholingen aan docenten van praktijkscholen en dergelijke.
Internaten van Justitie, waar men randgroepjongeren opvoedt, vragen naar onze inzichten en richten drukwerkplaatsen in.
Maar dan is het plotseling afgelopen als de subsidiekraan voor dergelijke scholingen knarsend dicht gaat.