1962 Het jaar van de Mammoetwet.
De minister achter deze onderwijsvernieuwing, Jo Cals, stort volledig in

Een ruk aan het roer van de Werkschuit

De Werkschuit en de opgroeiende jeugd
Op deze tentoonstelling in het Stedelijk Museum wordt het beest uitgehangen.
Het is een groepswerkstuk van de club 'hout en ijzer'. Na de tentoonstelling breekt het op het imperiaal van mijn 2CV in stukken. Een deel heeft nog jaren op mijn atelier aan de wand gehangen omdat nergens een plek was om het beest op te bergen.
Omdat Sandberg in het bestuur van de Werkschuit zit, komen er regelmatig van dit soort tentoonstellingen in het museum.
In ieder mens wordt de ingeboren scheppingskracht belaagd door de angst afwijkend te zijn van de norm.
Deze angst doorbreken, dat willen we op de Werkschuit
Het werk werd in het museum op de esthetische kwaliteiten beoordeeld, terwijl het ons ging om het proces van creatieve samenwerking van jongeren.

Het is net of er een vergissing in het spel is
Kinderen kunnen iets en dan gaat de school er vanuit dat ze het nog moeten leren. Niet iets wat er is verder ontwikkelen, maar dat wat de kinderen van binnenuit weten er van buiten af nog eens instampen.
Het is al jarenlang mogelijk basisscholen te begeleiden vanuit de Taal-druk-werk-plaats.
Johan Spitteler, het hoofd van één van die scholen, zei laatst op een gemeentelijke vergadering:
'Er is niet drie jaar voor nodig om wezenlijk iets op een school te veranderen, maar wel vijftien jaar.'

Koerswijziging / Nieuwe schuitleiders worden managers
De schuitleidster, Brecht van den Muyzenberg, gaat met pensioen. Door Fabrie, ex directrice van Ons Huis, volgt haar op. Na Door Fabrie komt Han van Essen, de eerste die zich directeur noemt.
Onder zijn leiding voltrekt zich de splitsing tussen het werken met kinderen en hun leerkrachten, dat later 'Steunfunctie' genoemd wordt en het 'Cursuswerk'.
Cursussen die voorheen slechts functioneel dienden te zijn ten gunste van opvoeding en onderwijs, zijn nu voor iedereen toegankelijk. De cursussen voor volwassenen nemen een grote vlucht en verdringen het werken met scholen en in kinderclubs.
Frans Scharff is de laatste directeur voor de fusie van de Werkschuit met het Instituut voor Dramatische Vorming en de werkgroep VREK tot de Stichting Kunstzinnige Vorming Amsterdam
Langzaam, maar onstuitbaar, verandert de koers van de Werkschuit.
De contacten met het onderwijs verlopen stroef.

De Rijksbijdrageregeling Amateuristische Kunstbeoefening
Deze ingreep van het ministerie van CRM geeft de gemeenten de verantwoordelijkheid te bepalen wat er gesteund moest worden en wat niet.
Daarom probeert de Werkschuit de activiteiten te splitsen. Aan de ene kant cursussen in amateurkunst en vrijetijdsbesteding. Aan de andere kant creativiteitsontwikkeling en onderwijsvernieuwing.
Dat geeft vanzelfsprekend problemen met het Rijk. De Werkschuit moet zijn voortrekkersrol en de idealen van vijftien jaar werken opgeven.
In het medewerkersblad 'Schuitpraat' staat geschreven:
"Wie nu de idealist is in de oude zin van het woord, kijkt terug" en dat was dat.
De cursussen worden vervangen door 'ateliers' per discipline voor volwassenen, met een 'open atelier' voor mensen die min of meer zelfstandig door willen werken.

Landelijke creativiteitscentra in opkomst
Er mogen alleen nog maar cursussen voor amateuristische kunstbeoefening in de vrije tijd gegeven worden.
De invoering van de vrije zaterdag veroorzaakt een nieuwe markt.
De Werkschuit staat model voor veel landelijke creativiteitscentra. Of er komt een dependance, zoals bijvoorbeeld in 1964 de Werkschuit Groningen, die echter weer in 1968 opgeheven wordt.
***

Conferentie over de plaats van de kunstzinnige vorming in de opvoeding 'Mens en expressie'
Minister J.M.L.Th.Cals wordt geïnformeerd met het rapport van prof. Dr N.R.A.Vroom en prof.dr. G.Stuiveling.
De slotbeschouwing is van prof.dr.R.C.Kwant.
Er is een groeiende aandacht voor kunstzinnige vorming, maar dat stelt hogere eisen aan leerkrachten, zeker als het gaat om bijvoorbeeld dans, drama en muziek.
Musea beginnen educatieve afdelingen op te richten waarbij meer gekeken wordt naar de interessewereld van de kinderen dan alleen het ontsluiten van de museumcollectie voor kinderen.
Schoolbegeleidingsdiensten nemen op een voorzichtige manier kunstzinnige vorming in hun beleid op.
Men vraagt om erkenning bij de overheid.
"Wij willen dat de jonge mens niet alleen wordt opgevoed tot toekomstige drager van een functie, maar ook en vooral tot een mens die, overeenkomstig zijn aanleg en mogelijkheden, de smaak te pakken heeft gekregen voor de innerlijk zinvolle dingen van het leven".

'Rock around the clock
Bij het verschijnen van deze film denken sommige opvoeders dat de jeugd aan complete verwildering ten prooi is gevallen. Maar prof. Kwant vindt dat we deze verschijnselen serieus moeten nemen. Men had nog geen idee wat er zou gebeuren als de Beatles en de Rolling Stones ten tonele verschijnen.
Afijn alles moest grondig bestudeerd worden.

Er heerst een enorme begripsverwarring
Creativiteit en de spelende mens staan centraal, maar in de uitvoering van kunsteducatieve projecten circuleren begrippen zoals:
Ludische vorming, Esthetische vorming, Kunstzinnige vorming, Muzische vorming.
Vrije en gebonden expressie.
Wat ontbreekt is een bruikbare onderbouwing van die termen.
Iedereen voelt aan dat kunstzinnige vorming nodig is, maar waarom? Wat valt onder creativiteit en wat onder expressiviteit? Wanneer ben je een Ludisch- en wanneer een Muzisch mens?
Als de vijfde Belgisch-Nederlandse conferentie over de plaats van kunstzinnige vorming in de volksopvoeding gehouden wordt is het tijd om na te denken over een Nederlandse Stichting Kunstzinnige Vorming die er inderdaad in 1964 komt.
***

I Want To Be an Artist
Er wordt aangebeld. Naar boven stommelt iemand die er uitziet als een MP van het Amerikaanse leger.
Hij valt met de deur in huis en zegt: "I want to be an Artist, tell me how".
Het is Karl Glück die met dezelfde vraag bij het Stedelijk Museum aanklopte waarop Sandberg hem naar de Werkschuit verwees.
Schuitleidster Brecht van de Muijzenberg ziet niet zoveel in de omvangrijke Amerikaan en stuurt hem door naar mij.
Daar staat hij, zoals hij zelf zegt: 'Een gebruikte fotograaf', en hij blijft komen. Natuurlijk kan ik hem het gevraagde recept niet geven. Ik vertel wat mij bezighoudt met stempelletters en sjablonen. Hoe de geïmproviseerde druktechnieken in de Taaldrukwerkplaats gebruikt worden.
Hij vist zijn kunstenaarschap letterlijk zelf uit het water als hij op stukken drijfhout teksten sjabloneert en een uitgebreid losbladig logboek aanlegt vol met stempels, teksten en tekeningen.

Viktor IV en Bulgar Time.
Sandberg blijft geboeid in een man die nog nooit geschilderd heeft en hij schrijft hem:
'... maar m.i. is u geen zondagsschilder, tenminste niet in de gebruikelijke zin van het woord. Natuurlijk is het belangrijkste bij een schilder dat hij wat te zeggen heeft en dat hij weet hoe. Dat is uiteraard zeldzaam onder de onnoemelijk velen die menen met of zonder kwast verf op een of ander materiaal te moeten aanbrengen en zich dan kunstenaar noemen (...)'

Time is always now
Een stempel dat hoort bij de door hem onder de naam Bulgur Time ontworpen uurwerken die achteruit lopen. Zo'n klok, boven op een gebouw, kom ik nog dagelijks tegen als ik me naar een school in de Pijp haast. Het is een goede vingerwijzing voor mijn werk op zo'n dag.
Zijn werken noemt Victor IV American Ikons en hij stempelt:
'Thank you then silent eye' en 'Please admit one elephant'.
Viktor IV richt een atelierschip in, de Kamakura Buddha, met daaromheen drijvende tuintjes die later zijn dood zijn. Hij verdrinkt eind juni 1986 bij het watertuinieren.

De begrafenisstoet vaart over de Amstel.
Op een vlot gemaakt door Robert Jasper Grootveld staat de kist en de daarbij door Viktor IV op oude latten gesjabloneerde tekst:
Thee who binds to himself a joy shall winged life destroy.
Thee who kisses the joy as it flies shall live in eternity sunrise.
De Burgemeester schrijft:
Ook voor Amsterdam is het ongeluk, hem overkomen, een slag. Onze stad draagt met trots het imago van een vrije samenleving, die ruimte biedt aan nieuwe impulsen, nieuwe gedachten. Walter Glück was bij uitstek een man die daar op eigen, bijzondere wijze kleur aan gaf. Het hart van Amsterdam klopt verder, de dood van Walter Glück laat wèl een litteken achter.

1988 Overzichtstentoonstelling van Viktor IV
In Museum Fodor in Amsterdam, verschijnt een boek met zijn werk.
Het is samengesteld door zijn Deense vriendin Ina Munck, daarbij geholpen door Ad Petersen, conservator van het Stedelijk Museum. Uitgave: Meulenhoff/Landshoff & The Second Quality Construction Company. Die laatste uitgeverij is een onderneming van Viktor zelf waarmee hij ondermeer zijn bouwsels, drijvende hutten en vlotten tentoonstelt.
***

De functie van Kunst in onze tijd: Het verbeelden van Levenservaring
'De verbeelding van levenservaring is een specifieke vorm van bewustwording omtrent levenswaarden. Daaromheen ontstaan levensvraagstukken. Kunst is een medium om deze waarden in hun problematiek te objectiveren. De kunstenaar maakt iets grijpbaar en helpt bij het vinden van oplossingen.'
[Aler, Den Haag 1962]

Zulke teksten, hoe theoretisch ook, spreken mij aan maar ik moet ze wel proberen te vertalen voor mijn eigen dagelijkse gebruik. In ieder geval is het duidelijk dat ik niet vrijblijvend met mijn grafiek bezig kan zijn. Mijn functie is om mijn eigen creativiteit te projecteren op anderen, in dit geval voornamelijk kinderen. Ik accepteer dat de tekeningen die de kinderen maken en die mijn eigen tekeningen vervangen, zeker een vergelijkbare voldoening schenken.
***


Hakken in steen met op de achtergrond
een degelpers waarop leerlingen van de IVKO hun boekjes drukken.

Individueel Voortgezet en Kunstzinnig Onderwijs
Van plat vlak naar driedimensionaal, Ruimtelijke Expressie en Taalvisualisatie
Ik val in voor de cursus 'hout en ijzer'. Ik blijf er aan vastzitten, ondanks het feit dat ik als graficus altijd op het platte vlak werk. Het bevalt me en er zijn mogelijkheden om op goede manier te experimenteren. Ik denk terug aan de lessen 'ruimtelijk werken' die Jan Elburg op de Rietveldacademie gaf. Per slot van rekening combineerde ook hij zijn literaire werk met ruimtelijk vormgeven. Het twee- dan wel driedimensionaal denken verschilt niet veel met elkaar. Vormen van multidisciplinair werken zijn in opkomst, gestimuleerd door de Bauhaus-kunstenaars.

De Werkschuit vraagt me, samen met Aat Breur, de lessen beeldende expressie op de door Hans Snoek opgerichte school voor Individueel Voortgezet en Kunstzinnig Onderwijs, IVKO, te verzorgen.
Het hele leerplan moet vanaf het begin ontwikkeld worden.
De school is bedoeld voor kinderen die al op deze leeftijd intensief aan hun kunstopleiding in muziek of ballet bezig zijn. Het lessenprogramma biedt veel ruimte voor individuele keuze en het doen van 'proeven' op het eigen niveau. Een schoolgebouw is er nog niet, de leerlingen zwerven door de stad van de Scapinostudio naar de Werkschuit en andere gebouwen.
Aat Breur geeft de tekenlessen en ik bedenk de vakken Ruimtelijke Expressie en Taal Visualisatie.
Ruimtelijke Expressie omvat het werken met ruimtelijke materialen. Het gaat meer om het veranderen van vormen dan het timmeren van herkenbare voorwerpen. Taalvisualisatie is het zichtbaar en verspreidbaar maken van taal op alle mogelijke manieren waaronder de drukpers.
Dat geeft de nodige problemen. Handenarbeid staat wel in de wet genoemd, maar dat vak wil ik niet geven en taalvisualisatie bestaat al helemaal niet. Een ander knelpunt is dat de balletkinderen geacht worden disciplinair te bewegen, terwijl ik ze uitnodig zonder autoriteit hun creativiteit te ontwikkelen. Toch zet ik door.

De oorsprong van taaldrukken is er
Samen met Marijke Baars en op een afstand gesteund door Theo Vesseur, die op een vergelijkbare IVO school Nederlands geeft, wordt Taalvisualisatie een samengaan van literatuuronderwijs en verschillende technieken om taal zichtbaar te maken.
Er komen drukpersen en zetkasten op de school en de fraaiste boekjes verschijnen in een oplage.
Drukwerk in de marge
Een club van alternatieve miniuitgeverijtjes neemt de boekjes op in hun uitgavenlijst.
IVKO Grafisch Genootschap
Het IGG is de uitgeverij van de school met een indrukwekkende productiviteit.
Instituut Voor Korrelatie Onderzoek
Ook IVKO dus, is de plek voor leerlingen om hun projecten onder te brengen.
Het is meer een grap, hoewel we verontwaardigde mensen op de stoep krijgen die het niet eens zijn met de onderzoek onderwerpen en - methoden van de leerlingen.
***

Werkcentrum Leketoneel en Creatief spel wordt Instituut voor Dramatische Vorming, IDV.
Ik werk regelmatig samen met Theo Vesseur, maar de Werkschuit wil toch op zichzelf blijven.
'Als wij samenwerkten had de één leiding tot twee uur, daarna ging ik daar met taal op door, maar ik had wel tot twee uur intensief met de groep meegedaan. Boeiend maar wel vermoeiend.' 'Als ik tegen de kinderen zei: 'Schrijf eens een zin, keken ze me ongelukkig aan. Als ik zei: schrijf een zin waar het woord 'poot' in voorkomt', gingen ze tevreden aan het werk.'

Creatief met Taal
Er wordt op de Werkschuit met taal op dezelfde manier omgegaan als met verf en klei. Het heet Creatief Taalgebruik en behelst het vrij gebruik van woorden, maken van teksten en aandacht voor het gesproken woord.
Frederice van Faassen wordt daarvoor op de Werkschuit aangenomen.
Ze herinnert zich een aantal gebeurtenissen tussen toen en nu:
'Op de oude Werkschuit hoorde ik in een les van de kadercursus dat ieder kind kan tekenen zolang je het niet verpest. Iedereen kan als hij zijn leven pas begonnen is tekenen, zingen en bewegen. Op school zou er voor gezorgd moeten worden op zijn minst dat dat zo blijft. Ik dacht: Zo is het met schrijven ook.
Daarna geeft Theo Vesseur in diezelfde kadercursus twee avonden les. Hij vertelt hetzelfde verhaal als de andere docenten maar dan voor schrijven.
Ik ga prompt een schrijfclubje beginnen. Dat is iets nieuws op de schuit. De leerlingen van de IVO-school waar Theo les gaf komen er op af.

Nalatenschap
Toen Theo Vesseur ziek was, liet hij me naar Haarlem komen. Hij gaf me zijn boeken en mappen over literaire vorming
Het is een gevaar dat Creatief Taalgebruik wordt gezien als vrijblijvend spelen en knutselen met woorden en typografie.
Pas later komt het inzicht dat taalexpressie de bron is van hetgeen de kinderen moeten leren en niet andersom. Iets wat overigens geldt voor alle kunstzinnige disciplines.
Helaas wordt kunst gezien als versierder van kennis, de grote verleider.
***

Werk aan de basis
Er komen Basiscursussen op de Werkschuit. Ik moet zulke cursussen voor leerkrachten in Groningen, Slotermeer, Beverwijk en Velzen geven.
In Slagharen zijn de leerkrachten van een huishoudschool nonnen. Ik mag wel samen met ze werken, maar te eten krijg ik, eenzaam gezeten, in een somber kamertje met een luikje waar mijn bordje doorgeschoven wordt. Een voor nonnen veilig thema 'verkeer' gaat de mist in omdat bijna niemand buiten het klooster komt, trams en treinen kennen ze alleen van horen zeggen. Als ik de nonnen lino-afdrukken laat maken door ze erop te laten staan, waan ik me in een zaal met dansende Derwischen. In de lange gangen dweilen de weeskinderen op hun knieën de plavuizen.
***

Werkschuit in de Massamedia
Roelof Kiers maakt een televisiefilm over de Werkschuit.
Rob Houwer doet hetzelfde voor een Duits televisiestation. In beide gevallen moet ik in de microfoon formuleren wat de waarde van onze activiteiten is. Of het brede televisiepubliek de boodschap oppakt is niet bekend. Het levert in ieder geval mooie bewegende beelden op.

Vereniging Onderwijs in het Nederlands
Toen de taaldrukwerkplaats er pas was, werkten we op een VON-conferentie.
Een mooie gelegenheid om leraren Nederlands te laten zien hoe je het platgedrukte taalvermogen bij middelbare scholieren weer levend krijgt.
Waar ik niet op gerekend had was dat Theo intekende voor een werkgroep van mij.
Hij schreef een rondeel over hoe een hamer in je hand ligt als je timmert.

Het gaat om de continuïteit
Je begint bij de scholen maar de volwassenen zijn er ook. Docenten literaire vorming kunnen cursussen geven waar het weggewerkte taalvermogen van de cursisten gewoon weer boven komt. Daarvoor is nodig dat die docenten hun eigen schrijfproces leren doorzien. Taaldrukken, waarin dat stap voor stap gebeurt, is daarom de basis van de opleiding Docentschap literaire vorming aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht.
***

Creativiteit: vieze boel
Ik krijg een baan als leraar lay-out op de Grafische school. Een cursus bestemd voor mensen die bij uitgeverijen werken en die inzicht willen krijgen in hoe men om moet gaan met typografie en grafiek.
Ik vul die cursus in op een manier zoals ik die op de Werkschuit ook doe. De deelnemers zijn vrij en vrolijk bezig met vorm en kleur. Dat komt me op pinnige briefjes van collega's te staan. Ze hebben geen oordeel over de inhoud van mijn werk, maar zoveel te meer bezwaar tegen de houtskoolresten op de tafels.
***