De eerste kindercrèche in kibbutz Degania aan het meer van Galilea. De kleine Moshe Dayan zit helemaal links.
De kibbutz werd al in 1909 opgericht. Moshe is het tweede kind dat daar geboren werd. Na een roerige carriëre in het Joodse leger, de Haganah, werd hij in 1967 Mminister van Defensie.



Vanaf hun geboorte werden de kinderen in een speciaal huis onder verzorging van een zogenoemde Metaplet geplaatst.
Moeders geven ze nog wel borstvoeding maar verder zaten ze in groepjes van zes kinderen bij elkaar.
Tussen het avondeten en bedtijd was er het 'Love hour' waarin de ouders de kinderen bij zich hadden.
***

 

 

 

 

 

 

 


Het schilderij 'The House of the Maggid' [1954] van Mordechai Ardon. Een Maggid was een rondtrekkende prediker en verteller van verhalen.

 

 

 

 



Kinderen tekenen in 1976 Jeruzalem ter gelegenheid van de tiende gedenkdag van de hereniging van de stad.
Bij die gelegenheid werden kinderen uit de hele wereld gevraagd tekeningen in te sturen.
***



1958 het jaar waarin Amerikaanse mariniers een invasie op een strand van Libanon uitvoeren en de badgasten ze hartelijk welkom heten.

Kunstzinnige Vorming in Israël


De staat Israël bestaat tien jaar
Ik besluit naar het land te liften om te kijken hoe de kinderen in een kibbutz tekenen en schilderen.

Liften heeft me altijd al aangetrokken. Naar Israël liften, helemaal over land, moet mogelijk zijn.Een visum staat op een separaat document. Op deze manier hoop ik geen moeilijkheden te krijgen als ik door Syrië en Jordanië wil reizen.
Ik heb gehoord dat de Israëli's me er bij de Mandelbaumgate wel door zullen laten. Het consulaat kijkt er niet van op dat ik dat zo wil, er zijn meer reizigers die liever geen Israëlisch stempel in hun paspoort hebben.

Vertrek vanaf het Leidseplein
Op een van mijn laatste dagen in Amsterdam tref ik Cees Nooteboom op het terras van Reijnders op het Leidseplein. Hij laat me trots de drukproef van het omslag van zijn eerste roman 'Philip en de anderen' zien. Als hij hoort dat ik op reis ga, wil hij onmiddellijk mee. Hij heeft geen liftervaring, en ik weet niet of het zo'n goed idee is met hem samen op te trekken.

Libanon gesloten, mariniers op het strand
Naar Israël liften helemaal over land moet mogelijk zijn. Nederland, Duitsland, Zwitserland, Italië, Joegoslavië, Griekenland, Turkije, Libanon, Syrië, Jord
anië.
In Turkije zal het grote avontuur pas echt beginnen. Daar zijn de mannen met kromzwaarden nog bezig hun harems te verdedigen.
Als ik in de zuidelijke havenstad Mersin een visum voor Syrië en Libanon probeer te krijgen, lukt dat niet. Het blijkt dat de Amerikanen een soort landing uitvoeren in Libanon. De politieke situatie in de regio is behoorlijk gespannen en de grens blijft voorlopig dicht.
De Libanese president Camille Chamoun heeft de hulp in van de Verenigde Staten ingeroepen. De Amerikanen hebben toevallig toch een marinevloot voor de kust van Libanon liggen en zijn bereid tot een landing op het strand van Khalde vlakbij Beirut. Dat is een merkwaardige gebeurtenis. De mariniers waren voorbereid op een invasie in oorlogsgebied, maar werden hartelijk verwelkomd door zongebruinde Libanezen die genoten van een mooie stranddag.

Per schip naar Haifa

De agent van Turkish Maritime blijkt mij geen ticket te kunnen geven omdat hij op nadere orders wacht in verband met de invasie. Ook zijn de prijzen verdubbeld. Ze eisen dat ik in dollars betaal, terwijl ik een zak vol lira's goedkoop gewisseld heb.
Na veel heen en weer gedoe verzorgen de bank en de agent de hele zaak en kan ik vannacht vertrekken. Ik moet me wel voor donker melden. De Marmara ligt namelijk in de baai voor anker en ik moet met een roeiboot overgeroeid worden.
Ik heb 3e klasse geboekt en zal tussen emigranten, ergens diep onder in het schip, moeten slapen.

's-Morgens vroeg gaat het schip in Iskanderun weer voor anker. We mogen niet van boord ondanks het feit dat we pas weer 's middags verder varen. Het heeft allemaal te maken met een uitgebreid douaneonderzoek. Vooral de emigranten moeten het ontgelden. Ze hebben tafelzilver en dergelijke bij zich en moeten daarvoor hoge uitvoerrechten betalen. Mij laten ze met rust.
Als hoge uitzondering mag ik naar de wal om mijn post op te halen.
Als ik terug kom is het douane onderzoek nog aan de gang. Iedereen moet in de hutten en slaapzalen blijven, wat in de hitte van de dag eigenlijk niet te doen is. Ik verveel me dood.
Omdat ik buitenlander ben laten ze me vrij rondlopen. In de bar aan het dek is het beter uit te houden.
Helemaal aan het eind van de operatie blijkt dat ze vergeten zijn mijn paspoort af te stempelen.
Weer moet ik, op eigen kosten, met een roeiboot naar de wal om bij de politie een stempel te halen. Ik blijf ik nog wat in de stad hangen en eet er wat. Dat blijkt geen slechte idee te zijn want terug op het schip terug blijkt de 3e klas eetzaal verzegeld te zijn. De immigranten krijgen niets meer te eten. In de loop van de reis dring ik door tot de eetzaal 2e klasse.
Niemand zegt er wat van zolang ik maar de hoge prijzen betaal.

Het beloofde land
De onophoudelijke harde gesprekken van de Turkse emigranten wekken me vroeg. Ik ontbijt in de eerste klas restauratie. Israël komt in zicht en de emigranten raken opgewonden en verdringen zich aan de reling om het beloofde land te zien. Ik ook. Het zal nog wel even duren voor we kunnen ontschepen.
De politie komt aan boord voor de paspoortcontrole. Alles verloopt vlot.
De Israëlische douane valt mij niet lastig.
Als ik in Jeruzalem aankom is er af en toe onrust. Ik hoor geweerschoten en iets dat lijkt op mortiervuur. Niemand trekt zich er echt iets van aan. De straten naar het oude deel van de stad zijn dichtgemetseld met betonnen muren die slechts een kleine gleuf openlaten. Ik mag er niet naar toe.



Ardon: The Trap [L] The Hous of Cards [M] The unborn [R]

Ik maak kennis met Mordechai Ardon
Hij wordt als Israël's grootste schilder beschouwd. Hij studeerde aan het befaamde Bauhaus bij Klee, Kandinsky, en Feininger. Behalve beïnvloed door het Bauhaus haalt hij tijdens zijn studie aan de Academie van München zijn inspiratie ook bij de oude meesters, speciaal Rembrandt en El Greco.
Die schijnbare tegenstelling is in zijn werk te zien.
Ardon gelooft in pure kunst zonder politieke- of maatschappelijke boodschap. Toch ontkomt hij er niet aan zich via zijn kunst te verzetten tegen de oorlog en het onrecht in zijn land.
Hij schilderde tussen 1955 en 1988 acht monumentale triptieken op dit thema
.
In een brief aan Willen Sandberg, die ook de eerste directeur van het Israël Museum was, schreef hij over zijn innerlijke tegenstellingen dat hij vergelijkt met een conflict tussen Athene en Jeruzalem.

For thousands of years Jerusalem has been thundering against Athens, against the radiant, the Apollonian, the Dionysian Athens. How I admire Athens! How godlike and bright does a Matisse wander about there. His canvas breathes the sweet fragrance of the Mediterranean - morning fragrance is in the air.

Kunstonderwijs
Ardon is verbonden aan het Ministerie van Onderwijs en Cultuur. Hij zal me in contact brengen met de schilder Dan Hoffner. Die is in Leipzig geboren en emigreerde in 1936 naar Israël Hij studeerde aan de Bezalel kunstschool in Jeruzalem waar hij later directeur van werd. Hij veranderde de school in een echte kunstacademie. Hij is tevens inspecteur voor het Kunstonderwijs.
In Tel Aviv heb ik mijn ontmoeting met hem. Hij geeft daar les aan een kweekschool. Hij laat me zijn werk en veel kindertekeningen zien.

Roestige monumenten als waarschuwing
Liften naar Tel Aviv gaat betrekkelijk goed, alhoewel er veel militairen liften en die worden altijd eerst meegenomen. Langs de weg blijven kapotgeschoten auto's verroest als monumenten liggen. Ze houden de Israëli's waakzaam.
Het museum in Tel Aviv heeft oude Hollandse meesters en natuurlijk Chagall.

Ter gelegenheid van het 10 jarig bestaan van de staat Israël exposeren veel Israëlische schilders er. Zo krijg ik een goed overzicht van wat er gemaakt wordt.
In Jeruzalem zie ik een grote tentoonstelling. Het is een teleurstellend rommelig geheel van kris kras opgehangen werken in loodsachtige ruimten. In het 'Artist House' ontmoet ik Ardon weer. Hij geeft mij een introductiebrief voor het bezoeken van kunstenaars in de kibbutzim.

Lunchen in elke kibbutz die ik tegen kom
Rijen tafels waar alle inwoners aanschuiven. Midden op tafel een blik voor de uitgespuugde olijvenpitten.
Een smerige gewoonte, maar die blikken horen bij het beeld van alle eetzalen.
De kinderen blijven veelal in de crèches. Op Sabbat eten ze wel mee.
Het is heel gewoon dat er reizigers mee aan tafel schuiven.

Het woestijnlandschap dient zich aan
Ik heb het adres gekregen van een jeugdcentrum in Beer Sheva. Daar hoop ik kindertekeningen te zien.
Men stuurt mij verkeerd en ik kom bij de jeugdherberg terecht.
Men telefoneert voor mij met het resultaat dat ik door een auto van het ministerie van onderwijs word afgehaald. Jammer genoeg was de tekenjuf er niet. De vakanties zijn net begonnen. Ik zag wat opgehangen tekeningen maar kon er met niemand over praten.
Ik word naar het ministerie zelf gebracht, want men wil de gast uit Nederland wel goed ontvangen.
Ministerie is wel een groot woord voor het kleine eenvoudige bureau in een van de karakterloze zandstenen gebouwen waarvan er in Israël zo veel zijn.
Het hoofd van de afdeling onderwijs geeft me tips voor plaatsen waar ik kinderwerk kan zien.
Samen met hem bezoek ik een school voor moeilijk opvoedbare kinderen waar Rivka tekenles geeft.
Ze laat mooi werk van de kinderen zien. Ze is erg enthousiast over haar werk en teleurgesteld over het weinige geld voor materiaal dat ze ter beschikking heeft.
Als moeilijke kinderen tekenen kunnen ze zich van alle problemen ontdoen en kinderen zijn.
De moeilijkheden doen zich voornamelijk voor in hun relaties met volwassenen die hen niet begrijpen en dingen van ze willen die ze niet te bieden hebben.

Kibbutz Ha-ogen
E
en prachtig dorp met mooie tuinen. Ze hebben, behalve vanzelfsprekend een landbouwbedrijf, ook een plastic fabriek. Dat is in de eetzaal goed te merken. Alle mislukte borden en kopjes worden daar gebruikt waardoor je een tafel voor je ziet waarbij alles scheef en gebobbeld is. Een beeld van pure dronkenschap.
Jammer genoeg is de schilder, Schraga Weil, die ik wilde bezoeken niet thuis.
Ik spreek met zijn vrouw die in de wasserij werkt. Ik bekijk zijn atelier. Het is een van de mooiste en meest doelmatig ingerichte werkplaatsen die ik ooit zag.



Het lukt om kunstenaar in een kibbutz te zijn
De gemeenschap neemt de kunstenaar op en geeft hem de kans op zijn eigen manier te werken. Wat hij verdient gaat naar de kas van de kibbutz die dan ook al zijn materiaal betaalt.
Schraga is op dit moment een van de belangrijkste schilders van Israël. Ik ben niet onder de indruk van zijn werk en heb het gevoel dat hij zich moet aanpassen aan de gemiddelde smaak van de kibbutzniks.

Ik probeer Dan Annitai te vinden Hij blijkt twaalf kilometer verder in Sarid te wonen. Zijn vrouw ontvangt me en later komt Dan om me zijn werk en de kibbutz te laten zien.
Ze hebben een indrukwekkende collectie reproducties uit boeken en tijdschriften verzameld. Gila is de tekenlerares van de kibbutz en we praten over haar aanpak.
Onze ideeën over het tekenonderwijs komen goed bij elkaar.
Er zijn twee tentoonstellingen ingericht, een van de schoolkinderen, de ander van werk van jongeren die in dienst moeten. De jonge soldaten krijgen overal speciale aandacht en dat begint al op de scholen.

Over bergen en door dalen naar het noorden
Sede Nehemia. Ik zoek Jitschak Slijper, een oude immigrant. Hij is in de boomgaard. Hij laat me zijn privé wildernis zien. Een uit het struikgewas gekapt pad leidt naar een moerassige plek. Er zijn meertjes en er komen kleine riviertjes samen. Het ene heeft ijskoud water het ander is lauw.
Er leeft een meerval en we baden in de buurt van het dier. Een perfect oerwoud waarbij ik vergeet dat ik in het woestijnachtige Israël ben.
Aan de grens met Libanon wandel ik onbezorgd door een gebied met akkers en velden.

Dan laat men mij een platgebrand stuk zien. Hier werd gisteren een graanveld door infiltranten platgebrand. Men is er nooit zeker van dat je hier veilig kunt lopen. Ik weet niet of het overdreven wordt. Het afgebrande veld ligt er op zichzelf vredig bij en zou best door de landbouwers zelf afgebrand kunnen zijn. In de verte kan ik de mensen in de Libanese dorpen zien lopen.

Gewapend op bezoek
De kranten berichten over hachelijke situaties maar op mij maakt alles een tamelijk vredige indruk. Ondanks het feit dat iedereen wil dat ik met een geweer rond loop, doe ik dat niet. Het lijkt me juist een aansporing om moeilijkheden te krijgen. Toch raak ik onder de indruk van de nerveuze stemming en keer terug naar Jeruzalem.

Op weg naar huis, het is mooi geweest
De terugreis via Napels heb ik al in Nederland geboekt, dat was een voorwaarde om een visum te krijgen.
Het wordt na al mijn omzwervingen de meest luxueuze zeereis die ik ooit maakte.
Ik ga aan boord van een gloednieuw schip en de dure diners zijn in de prijs inbegrepen. Ik voel me als een excentrieke miljonair die in z'n vuile kleren tussen de smokings van de rest van de passagiers ligt. Niemand neemt er aanstoot aan.
Napels ken ik van mijn vorige reis toen ik er was tijdens de Giro d' Italia. Ik sliep toen bij de rondtrekkende zwervers die de bezoekers van de Giro probeerden te beroven. Omdat ik er uitzag als een van hen deelden ze hun soep en het houtvuur met mij. Ik weet niet of ik er nu vuil genoeg uitzie om het nog eens te proberen.
Ik besluit meteen door te liften naar het Gardameer.
Dat is een afstand van 970 km. Ik slaap niet onderweg. Heel vroeg kom ik in er aan.
Ik vind onderdak in het atelier van de plaatselijke dorpsgek die tevens kunstschilder is. Zijn verhalen zijn nauwelijks te volgen en zijn schilderijen ook niet. Hij bewoont een kasteelachtig gebouw en maakte voor zichzelf een soort troonzaal, compleet met een van kleurige planken in elkaar getimmerde troon. Op de onderste trede ervan val ik in slaap.
De contrasten in mijn omzwervingen zijn groot. Het toerisme is hier intens.

Snel naar het noorden
Ik merk dat een vrij leventje ook kan gaan vervelen. Vooral het liftleven valt me tegen na een luxe zeereis.
De Autobahn heeft me op de heenreis al niet geboeid. Nu is het nog erger. Met een speciaal gevoel kom ik achter in een luxe auto Amsterdam weer binnen.
Om de een of andere reden heeft het echtpaar mij niet gevraagd waar ik vandaan kwam. Het zou een tochtje langs de Rijn geweest kunnen zijn, waar ik van terugkeerde.
***

Henk van Faassen


naar boven

verder

index