startpagina

index
literatuur


taalwerkvormen


drukwerkvormen


werkvormen, lessen


eerst beeld


gedichten

 

Drukwerkvormen
Algemene raadgevingen
voor het drukken in de klas

Drukwerkvormen zijn afgeleid van druktechnieken
Voor druktechnieken gelden algemene uitgangspunten en wetmatigheden.
Het kan geen kwaad de algemene raadgevingen door te nemen.
Wat is nodig om de druktechnieken om te bouwen tot drukwerkvormen.
Werkvormen die toegesneden zijn op kinderen.

Druktechnieken worden door professionele drukkers toegepast.
Daarbij gebruiken ze drukpersen en apparatuur die op school niet passen.
Het omzetten van een druktechniek in een drukwerkvorm is het ontwerpen van een grafisch productiesysteem dat in handen van kinderen in de klas kan functioneren.
Omdat er maar een paar drukprincipes zijn die in aanmerking komen zal het niet moeilijk zijn voor iedere leeftijdsgroep en iedere onderwijsopvatting passende werkvormen te ontwerpen.

Drukprincipes
Vooral in aanmerking komen:

Hoogdruk, waarbij de inkt op de drukvorm gerold wordt, zoals bij rubberdruk en linosneden, maar ook stempels en boekdrukletters.

Doordruk, waarbij de inkt of verf door de drukvorm aangebracht wordt, zoals bij sjabloneren en limograferen, maar ook bij zeefdruk.

Diepdruk, wordt hier en daar op scholen toegepast als ze aan etsen doen.

Lichtdruk, daarbij moet je vooral aan het fotokopieerapparaat denken.

Ontwerpen van werkvormen
Je werkt in principe als volgt.
Als leerkracht experimenteer je één of meer keren zelf, zonder kinderen, met een druktechniek.
Voor iedere handeling die daarbij nodig is bedenk je hoe je die het beste aan de kinderen kunt presenteren.
Je komt dan vanzelf de mogelijkheden en onmogelijkheden van een techniek tegen.
Vervolgens stel je een aantal handelingen vast en zet die op werkkaarten.
Die werkkaarten pas je aan als blijkt dat een bepaalde handeling in jouw geval niet werkt.

Uitgangspunten
Er zijn twee startpunten voor het werken met drukken in de klas.
De meest voorkomende is dat kinderen tekeningen bij hun teksten gemaakt hebben.
Vervolgens is er een reden om die tekeningen af te drukken in een boekje.
Het worden dan reproducties van de oorspronkelijke tekeningen.
In dat geval kies je een werkvorm die bij de tekeningen past.

Bijvoorbeeld:
Als de tekeningen met potloodlijnen gemaakt zijn is het goed om die te 'vertalen' in lijnen gemaakt met zwart stift. De tekening kan dan gekopieerd worden.
Voor de limograaf worden de tekeningen opnieuw gemaakt op een tekenstencil.
Hebben de kinderen met kleurvlakken gewerkt kies je voor rubberdruk of sjabloneren.

Meteen een drukvorm

Een ander startpunt is dat de kinderen meteen met een drukwerkvorm beginnen.
Ze volgen dan de aanwijzingen die voor die bepaalde werkvorm geldt.
Deze manier geeft de kinderen relatief meer creatieve vrijheid omdat een tekening later niet gereproduceerd hoeft te worden.
Het spreekt vanzelf dat in de visie van taalvorming deze manier van werken de voorkeur verdient.
De keuze van de drukwerkvorm wordt mede bepaald door het doel waar je aan werkt en de teksten die bij de beelden horen.
Zie wat dat betreft ook de rubriek: 'Eerst een beeld en dan pas taal'

Drukhoek
Zorg ervoor dat je kunt beschikken over een goed ingerichte drukhoek.
Dat kan zijn dat je die in je eigen lokaal inricht.
Het is ook mogelijk om per bouw een drukvoorziening op de gang of in het handenarbeidlokaal te organiseren. (Zie ook: 'Inrichting drukhoek')
In ieder geval zijn de materialen voor de kinderen gemakkelijk toegankelijk en er zijn 'werkkaarten' beschikbaar waarop alle aanwijzingen voor de kinderen staan.

Schoon houden:
Drukken gaat gepaard met vieze handen.
Daarom is het nodig dat er oude overhemden en werkschorten voorhanden zijn. Voldoende schoonmaakartikelen zoals oude lappen, kranten, schoonmaakmiddelen.

Inkten:*)
Aparte aandacht gaat uit naar de drukinkt
Die is er globaal in drie soorten:

Inkt die in water oplost, maar druktechnisch minder goede resultaten oplevert.
Soorten: Blockprint, Plakkaatverf e.d. zijn wateroplosbaar

Inkt die in terpentine oplost en druktechnisch het meest gebruikt wordt.
Soorten: Boekdrukinkt en Stencilinkt
Het nadeel van die inkt is dat terpentine een vies spul is en dat het voorzichtig gebruikt moet worden.

Stempelinkt is alleen met een fors schoonmaakmiddel van je vingers af te krijgen.

Alternatief is het maken van eigen stempelkussentjes met ecoline e.d.
Veel en vaak handen wassen.

Uitrollen
Inkten worden uitgerold op glasplaten of perspexplaten.
Gebruik nooit meer dan twee of drie kloddertjes ter grootte van een koffieboon per keer.
De verschillende kleuren inkt kunnen uitsluitend per soort gemengd worden.
Meng daarom bijvoorbeeld nooit boekdrukinkt met stencilinkt.



Rollers:

Inktrollers zijn er in drie soorten
Zachte rollers (behangaandrukrollers) voor inkt inrollen bij limograferen.
De harde rollers voor inkt inrollen bij linodruk en boekdruk, maar ook om bij rubberdrukken en dingdrukken de afdruk te maken.
Zachte rollertjes (lakrollertjes) voor inkt inrollen bij sjabloneren en rubberdruk.

Drukpersen:
Afhankelijk van de druktechniek zijn er:

Drukboeken die je gebruikt bij rubberdruk en wringerdruk

Limograaf een zelfgemaakt klapraampje

Rolpersjes voor het afdrukken van zetsel van losse letters

Freinet klappersjes, voor zetsel van losse letters in Freinethaakje

Aanlegjes:
Een wetmatigheid bij het drukken is dat alle afdrukken identiek zijn en op dezelfde plek op het papier komen. Daarvoor gebruik je 'aanlegjes'. Die zijn per techniek verschillend.
De meest eenvoudige aanleg is een strookje gekleurd papier, iets dikker dan het papier waarop je afdrukt.
Het strookje wordt kruisgewijs met cellotape op de onderplaat van de limograaf, of het tafelblad geplakt.

Handelingen:
Hou het afdrukpapier schoon.
Daarom mogen de kinderen die inkt inrollen niet aan het papier komen.
De kinderen die het papier aanleggen mogen weer niet aan de inktrollers komen.
De kinderen die het werk tellen en te drogen hangen ook niet.
Gebruik uitgesneden kaders die ervoor zorgen dat alleen de plekken waar een afbeelding moet komen bedrukt worden.

NB
Voordat je de werkvormen in een groep gaat uitvoeren is het goed die vooraf met collega's te doen.
De knelpunten worden daarmee duidelijk en je krijgt de gelegenheid de werkvormen aan te passen.
Uitgebreide beschrijvingen van de werkvormen zijn bij de index te vinden.

Henk van Faassen

*) Waar gesproken wordt over stencils en stencilinkt moet ik aantekenen dat deze materialen, sinds de opkomst van kopieermachines en printers, in ongebruik geraakt zijn en daarom niet algemeen aan te schaffen zijn.
Dat betekent dat er geëxperimenteerd moet worden met vervangende materialen.
Daarvoor komen in aanmerking plakkaatverf of temperaverf zodanig verdund dat er een transparante laag opgebracht kan worden.