startpagina

index
literatuur

taalwerkvormen


drukwerkvormen


eerst beeld


gedichten


Taalwerkvormen
Vertellen, schrijven en voorlezen

Vertellen, schrijven en voorlezen zijn vaardigheden die kinderen op school leren
Bij taalvorming gaan die vaardigheden op een bijzondere manier leven.
Kinderen vertellen over hun eigen waarnemingen en ervaringen.
Kinderen schrijven eigen teksten die ook voor taaloefeningen gebruikt worden.
Kinderen lezen hun eigen teksten voor, soms nog voor ze alle technische bijzonderheden van taal geleerd hebben.

Vertellen en schrijven
Een tekst maken is schrijven of vertellen.
Als schrijven moeilijk gaat, is het beter te beginnen met vertellen.
Ik wil de scheiding tussen vertellen en schrijven graag wegnemen.
Als een ervaring gemeenschappelijk is kunnen alle kinderen er op verder gaan en hun eigen tekst schrijven.

Vertellen in de kring
De kinderen richten zich in een kring op elkaar.
Ze ontwikkelen daarbij belangstelling voor elkaars verhalen.
Ze leren het belang van een verhaal onderkennen.
Het gaat over heel gewone dingen van het moment.

> De kring is te gebruiken als een optimale samenwerkingsvorm.

Kringgesprekken voeren
Het in een steeds wisselende samenstelling van een groep kinderen om met elkaar te praten en te vertellen.
Het kringgesprek is geen doel op zichzelf, maar dient als opstap voor meerdere taalwerkvormen.

> Bij een goed kringgesprek komen onderwerpen aan bod die meestal vergeten blijven en waarover het leuk en zinvol is te praten.

Tweetalgesprek

In een kring vertellen de kinderen in tweetallen elkaar over een onderwerp uit hun lijstje. Dat noemen we ook wel een tweegesprek.
De vorm is aan regels gebonden. Er is een beperkte spreektijd van bijvoorbeeld een minuut per persoon.
Nummer 1 praat en nummer 2 luistert zonder commentaar te geven.
Dan wisselen.
Het tweetalgesprek dient als een opstap voor een schrijfronde.

Lijstjes
Lijstjes gaan vooraf aan een tweetalgesprek.
Kinderen ordenen hun ervaringen en kiezen uit het lijstje het onderwerp waarover ze gaan vertellen.
Het lijstje bevat sleutelwoorden en er wordt nadrukkelijk vastgesteld dat het alleen voor je zelf leesbaar hoeft te zijn. Schrijffouten mogen geen drempel opwerpen.

> Getekende lijstjes worden gebruikt als de kinderen nog niet vanzelfsprekend schrijven. Ook hier gaat het om een ordening en niet om een serie mooie tekeningetjes.

Beeldend schrijven
Vertellen en schrijven alsof je een plaatje voor je ziet.
De kinderen leren dat er over een voorwerp of een moment meer te vertellen is dan het voor de hand liggende.
Ik oefen met de kinderen om woorden te vervangen door een steeds preciezer formulering.

> Vaak zie ik niet dat kinderen wijzen naar een voorwerp waarover ze vertellen en het verder hebben over 'dat ding'. Daar ben ik niet tevreden mee.

Luisteren
De kinderen zijn eraan gewend om pas de luisteren als de leerkracht op een nadrukkelijke manier iets uitlegt of als er een spannend boek voorgelezen wordt.
Ik wil graag dat de kinderen ook naar elkaars verhalen luisteren met diezelfde aandacht als waarmee vriendinnen elkaar op het speelplein deelgenoot maken van elkaars geheimen.
Dat ze aandacht voor het voorlezen door andere kinderen hebben, zelfs als die moeite hebben met intonatie, volume en tekstbegrip.

Vragen stellen
Als kinderen elkaar naar aanleiding van een zelfgeschreven tekst vragen stellen ontstaat er een verdieping naar twee kanten.
De vragensteller is zodanig geïnteresseerd in een gebeurtenis dat die er meer over wil weten.
Veel kinderen denken dat iedereen wel zal begrijpen hoe bepaalde dingen gaan, maar dat is niet zo.
Behalve dat is het zeer leerzaam om heel nauwkeurig alles te beschrijven wat je meemaakt.

Voorlezen
De kinderen moeten een natuurlijke manier van voorlezen van hun zelfgeschreven teksten ontwikkelen.
Dat gaat heel wat ingewikkelder dan het voorlezen uit een 'niveauleesboekje' met grote letters en een bepaald AVI niveau. De betrokkenheid bij een zelfgeschreven tekst zal het effect van het voorlezen verhogen.

Schrijven
Bij taalvorming maakt schrijven deel uit van een stapsgewijs opgebouwd proces van vertellen via schrijven naar voorlezen. Schrijfprocessen kunnen individueel en klassikaal begeleid worden.
In alle gevallen zorg ik voor het schrijven van authentieke teksten die een duidelijk beeld geven van een eigen ervaring.
Schrijven is kijken naar en verwoorden van de werkelijkheid.

Op gang komen
Een kind dat niet weet waar het over wil schrijven help ik op gang door het nog eens zijn ervaring te laten vertellen.
Door concreet te vragen naar zintuiglijke waarnemingen ontstaat een duidelijk beeld van die ervaring.

Teksten beter maken
In het algemeen zijn de kinderen snel tevreden met wat ze opschrijven.
De leerkracht is dat vaak ook.
Als er maar voldaan is aan een bepaalde opdracht die past bij het niveau waarop een leerling op dat moment werkt.
Bij taalvorming kan er steeds opnieuw naar de teksten gekeken worden en maken de kinderen uit steeds nieuwe versies. "Schrijf het maar in het net" is voor mij te vrijblijvend.
Ik wil graag dat de meest complete en spannende vorm van de tekst onder het beeld geschreven of gedrukt wordt.

Ervaringsgericht schrijven
Bij taalvorming leren kinderen vertellen en schrijven over hun eigen ervaringen.
Door dit steeds beter te leren, ontwikkelen ze hun taalvaardigheid en krijgen ze vertrouwen in hun eigen ervaringen en in het gebruik van hun eigen taal.
Bij taalvorming leren ze kijken naar wat ze doen en heeft het ook direct zin:
anderen gaan het lezen.

Bijschrijven
Kinderen vertellen bij hun taaltekening en de leerkracht schrijft dat onder de tekening.
Eerst probeer ik als begeleider bij de werkelijke ervaring te komen door te vragen naar de gebeurtenis die getekend is.
Als je vraagt: 'wat is dat?' en je wijst op de tekening, komt er slechts een beschrijving van wat al te zien is.
Daarmee voeg je niets toe aan het verhaal van het kind.

Taalsfeer
Een gevoel van veiligheid en plezier die uitnodigt tot vertellen en schrijven is een voorwaarde voor een goede taalontwikkeling.
Een vraag van de kinderen aan een eind van een les: 'wanneer beginnen we met taal?' wijst erop dat ze een verschil tussen een taalles en taalvorming herkennen en waarderen.

Taaltekening
Een taaltekening vervangt een geschreven verhaal als een leerling nog niet kan schrijven. Of als een leerling eerst een andere taal geleerd heeft en zich in het Nederlands nog niet zo gemakkelijk uitdrukt.
Een taaltekening vervangt ook een geschreven tekst als de situatie die je wilt vertellen ingewikkeld is.

Taalonderwijs
Het belangrijkste doel waar het in het moedertaalonderwijs om zou moeten draaien is, dat kinderen op hun eigen woord komen, hun eigen zin maken, hun eigen verhaal vertellen, hun eigen oplossing bedenken.
Over het verschil tussen schooltaal en thuistaal: 'kinderen denken dat alleen de taal van het taalboekje taal is.
Wat kinderen thuis beleven moet in het verlengde liggen van wat ze op school doen.
Als kinderen een belevenis hebben vinden ze het leuk om daarover te schrijven.
Als het onderwerp uit een boekje komt, dan zijn ze er gauw op uitgekeken'.

Zinvol onderwijs
Kinderen leren het meest als het onderwijs dat ze krijgen voor henzelf zinvol is.
Bij taalvorming doe ik dat door het te verbinden met taalonderwijs.
De leerkrachten krijgen veel meer inzicht in wat de kinderen bezighoudt, en in de thuissituatie.
En de kinderen horen ook heel veel van elkaar, want het gaat ergens over.
Het is belangrijk, dat kinderen belangstelling en respect hebben voor elkaar.

Het onderwijs is zo sterk gericht op feitenkennis
Het moeilijkste in het begin voor de leerkrachten is om de kinderen te vragen naar hun ervaringen, en niet naar de feiten.

Eerst voorbeeldlessen:
Elke keer weer laten zien, hoe je dat kunt doen, praten over eigen ervaringen.
We analyseren samen wat we doen.
Een tweede stap is:
de kinderen schrijven over hun ervaringen, maar hoe kunnen we nu stimuleren dat de teksten beter worden?
In de bovenbouw worden ze bijvoorbeeld vaak zo 'wolkig', je weet niet meer waar het eigenlijk om gaat.
Hoe krijg je kinderen nu weer naar de kern van hun verhaal terug?
Je kunt niet van tevoren vaststellen hoe alles precies gaat lopen,
je kunt niet zien welke problemen zich voor gaan doen in de toekomst.
Taalvorming kan mooi aansluiten bij Beeldende Vorming en Dramatische Vorming en zelfs bij Muziek.
Er ontwikkelt zich vanzelf een verbinding, namelijk in de verwerking van de taalrondes: een beeld bij een tekst of soms andersom.

Henk van Faassen

Literatuur:

Suzanne van Norden, Iedereen kan leren schrijven. (2018)
Schrijfplezier en schrijfvaardigheid in het basisonderwijs.
Uitgave: Coutinho Bussum. ISBN: 9789046906101

NB
Voordat je de werkvormen in een groep gaat uitvoeren is het goed die vooraf met collega's te doen. De knelpunten worden daarmee duidelijk en je krijgt de gelegenheid de werkvormen aan te passen.
Uitgebreide beschrijvingen van de werkvormen zijn bij de index te vinden.

Deze lesopzet is verkort, je kunt de hele tekst opvragen: archief taalvorming