Boekdrukken is niet meer aan de orde in de klas
Boekjes worden nog wel, veel en vaak, gedrukt met de tekstverwerker, printer en fotokopieerapparaat. Maar heel echt met losse metalen letterstaafjes, op de ambachtelijke manier in een zethaak tot woorden en zinnen bijeengevoegd, gedrukt op een degelpersje, dat is niet meer.
Dat is om verschillende redenen erg jammer.

Boekdrukken is meer dan spelen met letters
Vanaf 1920, het moment dat Celestin Freinet de waarde van een drukpers op school herkende voor de kinderen van het dorpsschooltje in Bar-sur-Loup, heeft hij ervoor geijverd om de teksten die de kinderen schreven buiten het schooltje te verspreiden.
Om dat mogelijk te maken ontwikkelde hij daarvoor werkvormen en technieken.
Die technieken gingen verder dan een leuke spelactiviteit.

Freinet herkende de waarde van een handeling, in dit geval van boekdrukken, die van het begin tot het einde voor de kinderen inzichtelijk is.
Ze kunnen lijfelijk ervaren hoe het is om het gewicht van het woord te voelen dat je net, letter voor letter, uit een zetkast samengesteld hebt. Het geluid van de inktroller te horen en de typische geur van drukinkt op te snuiven.
En bovenal het trotse gevoel dat de kinderen krijgen als de bladen met hún woorden aan een waslijntje te drogen hangen.
Nog trotser als anderen het boekje in handen nemen en de teksten lezen.

Hoe gaat het vandaag aan de dag?
De kinderen typen moeiteloos hun verhalen over zielig gefokte kippen en huilende zeehondjes op de computer. Een spellingscontrole maait hen het gras voor de voeten weg als ze zich afvragen of alle woorden wel kloppen. Grinniken om door elkaar geraakte letters en vreemd gespelde woorden voor kip en zeehond is er niet meer bij.
Terwijl gebleken is dat de kinderen juist daarvan zo veel leren.

De computerprogrammeur, een man die ze nog nooit gezien hebben, heeft ervoor gezorgd dat alles wat je schrijft in de meest bizarre lettersoorten en in alle kleuren van de regenboog geprint wordt. (...)

Boekdrukken is een daad van verzet
Freinet schreef in 1927 "L'imprimerie à l'Ecole" en richtte het kindertijdschrift "La Gerbe" (de Korenschoof) op.
De prefectuur en de burgemeester zagen, vanwege deze activiteiten, in Freinet een communistische spion en ontsloegen hem. Zijn linkse opvattingen en zijn antifascistische houding maakten hem verdacht en zijn mond moest gesnoerd worden. In de tweede wereldoorlog werd hij daarvoor zelfs in een kamp gestopt. Toen hij in 1941 vrij kwam nam hij onmiddellijk deel aan het verzet.

Vrijheid van drukpers
De koppeling van vrijheid van meningsuiting en vrijheid van drukpers is door de eeuwen heen van grote betekenis geweest.
Die vrijheid is verbonden aan de drukpersen die je ten dienste staan. Het verspreiden van je mening reikt alleen maar zover je stem klinkt. Wil je dat je mening verderop gehoord of gelezen wordt heb je een pen nodig om je woorden op te schrijven. Vervolgens moet je verspreidingsmiddelen kunnen beheersen of die inhuren.(...)

Vrijheid van denken en spreken is een ramp, vrijheid van drukpers doemenswaardig
De paus Gregorius XVI schreef op 15 augustus 1832 over vrijheid van drukpers en scheiding kerk en staat, een encycliek: Mirari vos:
"Een ondervinding immers van jaren her getuigt, dat staten schitterend door rijkdom, macht en roem ten onder zijn gegaan alleen door deze ramp, de bandeloze vrijheid van denken en spreken en de zucht naar vernieuwing.
Hiertoe moet ook gerekend worden de onzalige, doemenswaardige en verfoeilijke vrijheid van drukpers, om maar allerlei soort geschriften te publiceren, een vrijheid, die sommigen onder luidruchtig geschreeuw durven opeisen en bevorderen. (...)

En de kinderen op school?
In het onderwijs zijn kinderen in principe wel vrij hun ervaringen en meningen te verwoorden, maar niet, of onvoldoende, beschikken ze over mogelijkheden om er effectief en zinvol mee om te gaan.
Per definitie loopt het ontwikkelen en gebruiken van woorden op school via een systeem, de leerkracht en zijn methodische leerlijn.
Alles wat aan kinderen gevraagd wordt dient om te controleren of die methode effectvol geweest is. De vragen én de antwoorden zijn vooraf vastgesteld in het systeem.(...)

Door de geschiedenis heen zijn voortdurend voorbeelden te herkennen van interventie op het gebruik van woorden. Daarmee bedoel ik nog iets anders dan het dwarsbomen van de vrijheid van meningsuiting.
Op alle plekken waar woorden ontstaan, woorden worden opgeslagen en woorden worden verspreid, is een bemoeizuchtige interventie te herkennen. De kinderen leren medelijden met die zielige batterijkippen en verdwaalde zeehondjes te hebben, maar verbinden dat niet direct met wat ze gebakken op hun bord aantreffen.

De eigen woorden en beelden van kinderen
Boekdrukken, en alle daarvan afgeleidde druktechnieken, zijn waardevol omdat ze een directe verbinding tussen de hoofden en handen van kinderen aanbrengen. Een uitgeknipte vorm of een zelfbedachte zin kan dat zijn.(...)

Prenten zijn ook taal
Als ik de rijen afdrukken van rubberdruk en sjablone van de kleuters in de hal van de school zie hangen ben ik onder de indruk dat ze iets tot stand gebracht hebben dat zo eigen is van vorm en zoveel afwijkt van de stereotype uitgeprikte tulpen, vissen en hazen die op de muren en ramen van vele kleuterscholen en kinderdagverblijven hangen (...)

Vygotsky
Een basisbegrip van onder meer de onderwijskundige Vygotsky, als hij het heeft over de menselijke psychologie, is bemiddeling, uitwisseling: De mensheid heeft door de eeuwen heen culturele zowel als psychologische hulpmiddelen uitgevonden, die een „cognitieve technologie" vormen waardoor wij onze capaciteiten hebben geherstructureerd en onze „aard" aangepast.
De nieuwe „informatietechnologie" verenigt de materiele middelen met de psychologisch inhoud. Dat wil zeker niet zeggen dat je daarmee de oude technologieën overboord moet gooien.
Het World Wide Web verschaft de mogelijkheden zowel als de belemmeringen om onze gedachten uit te wisselen.

Whole Language
Taalontwikkeling met gebruikmaking van een voor kinderen inzichtelijk instrument is voorwaarden scheppend: de leerling 'bezit' het proces, neemt de beslissingen wanneer het te gebruiken, waarvoor en met welk resultaat. Geletterdheid is eveneens voorwaarde scheppend als de leerling het gebruik ervan beheerst. Om dat proces gaat het nu precies.(...)

Taal leren is leren een mening te hebben
Hoe de wereld te ervaren in de context van die van onze ouders, de familie en de cultuur.
Cognitieve - en talige ontwikkeling voltrekken zich totaal onafhankelijk van elkaar: denken is afhankelijk van taal en taal is afhankelijk van denken. Maar onderwijzen we onze kinderen dat als een eenheid?(...)

Taal is taal als die volledig is
Een volledige tekst, een samenhangend gesprek of een of ander literaire gebeurtenis, is werkelijk de minimale functionele eenheid.
Als leerkrachten en leerlingen naar woorden, regels en zinnen kijken, moeten ze dat altijd in de context van het geheel doen.
Echte teksten die deel uitmaken van de ervaringen van kinderen.
In dat geval moeten meer mensen, dan uitsluitend de leerkracht, kennis kunnen nemen van wat kinderen schrijven.(...)

Boekjes en dagboekjes
Leerkrachten gaan regelmatig in op wat kinderen schrijven. Als kinderen groter worden willen ze liever hun persoonlijke dagboekjes schrijven, waarbij ze zelf beslissen of de juf of meester het mag lezen of niet, of ze er commentaar op willen.
Als de kinderen boekjes samenstellen die buiten de klas gelezen zullen worden moeten ze ook kunnen bepalen wat wel en wat niet 'gepubliceerd' wordt. (...)

Zijn we al tevreden als er maar iets op papier staat?
Veel kinderen schrijven briefjes aan vriendjes, vlugge reacties op iets dat ze meegemaakt hebben, aantekeningetjes, stukjes voor het klassenboek. Ze gebruiken daarvoor de meest voor de hand liggende vorm.(...) Het is belangrijk dat kinderen een gevoel krijgen voor de noodzaak van het herschrijven. Die noodzaak is bij drukken van belang.

Ik pleit ervoor dat al die 'ambachtelijke' druktechnieken behouden blijven
Niet alleen om de pedagogische waarde ervan, maar vooral om het plezier waarmee de kinderen hun handen vuil maken als ze zelf aan het drukken zijn.

Henk van Faassen

Dit artikel is hier en daar ingekort
De gehele tekst opvragen: archief taalvorming

naar boven