startpagina

register
trefwoorden


index
literatuur


taalwerkvormen

taal algemeen

bekijk
foto's, werk





Whole Language

In de Verenigde Staten noemt men Taalvorming: Whole Language
Toen ik kennis nam van wat Kenneth Goodman, coördinator van taal- en alfabetiseringsprogramma's aan de Universiteit van Tucson in Arizona over Whole Language schreef werd ik getroffen door de overeenkomsten in visie met die voor taalvorming.

Zijn credo is:
De leerkracht is degene die het verschil uitmaakt tussen het feit of sommige kinderen geheel geletterd raken of dat alle kinderen dat worden.

Het begrip Whole Language zou vertaald moeten worden zoals in Whole milk:
Volle melk, melk waar alles nog in zit.

Volle taal, is taal waar alles nog in zit
Dat slaat ook op Taalvorming, een begrip dat taaldrukkers gebruiken als ze de grenzen van literaire vorming overschrijden en zich in het werkveld van het taalonderwijs begeven.
Hieronder een samenvatting.

Taalvorming is een gemakkelijke manier van taalontwikkeling
Het is voor bezorgde ouders, leerkrachten en leerlingen een eeuwig raadsel:
soms is het leren van taal belachelijk gemakkelijk en soms onmogelijk moeilijk.
De gemakkelijke momenten maken kinderen buiten de school mee, de moeilijke uren binnen school.

Feitelijk leren alle peuters hun moedertaal opmerkelijk goed in een korte tijd en zonder dat ze er formeel les in krijgen. Maar als ze naar school gaan wordt het voor velen moeilijk, vooral als het om schrijven gaat, zelfs als ze les krijgen van vakkundige leerkrachten die dure en zorgvuldig ontwikkelde materialen gebruiken.

Een vreemde tegenstelling
Veel tradities op scholen verhinderen in wezen een taalontwikkeling. In een poging het gemakkelijk te maken is het juist moeilijk geworden.

Hoe komt dat?
Voornamelijk door een in principe natuurlijke taalontwikkeling kunstmatig te verdelen in hapklare brokken. Het lijkt zo logisch dat jonge kinderen het beste kleine simpele dingen kunnen aanleren.
We trekken de taal uit elkaar en verdelen die in korte woorden, lettergreepjes en geïsoleerde klanken.
Jammer genoeg stellen we het natuurlijke doel van taal, namelijk de mogelijkheid tot communiceren, uit.
We maken er iets abstracts van, zonder iets dat samenhangt met de verlangens en ervaringen van de kinderen die we zo graag helpen.

Thuis leren de kinderen hun mondelinge taal zonder dat die in simpele stukjes en brokjes gebroken is. Ze zijn er verbazingwekkend goed in om zichzelf uit te drukken en anderen te begrijpen, zolang ze maar omgeven zijn door mensen die hun taal betekenisvol en met een doel gebruiken.

Taal: een zinvol geheel
Er zijn veel leerkrachten die van de kinderen leren dat ze taal als een geheel moeten onderwijzen en dat ze de kinderen kunnen betrekken bij de zingeving ervan.

Deze eenvoudige zeer fundamentele constatering heeft tot enige dramatische en ook opwindende veranderingen in het onderwijs geleid.
Leg die zorgvuldig samengestelde taalmethodes, spellingsprogramma's en handschriftlessen maar even terzijde.
Nodig, in plaats daarvan, de kinderen uit hun taal te gebruiken.
Laat ze praten over de dingen die ze willen begrijpen.
Laat ze merken dat het goed is om vragen te stellen en te luisteren naar de antwoorden van anderen.
Dat het prima is om daar weer op in te gaan en met nieuwe vragen te komen.
Laat de kinderen schrijven over wat ze meemaken opdat ze hun eigen ervaringen begrijpen en die delen met anderen.
Moedig ze aan alle mogelijke informatie die in gedrukte vorm om hen heen is te lezen.

Laat kinderen plezier in een goed verhaal hebben
Op deze manier kunnen leerkrachten met de kinderen samen op een natuurlijke manier groeien. Op deze manier wordt taal leren in en buiten school even gemakkelijk. Het is interessanter, stimulerender en veel leuker zowel voor de kinderen als ook voor hun leerkrachten.

Wat zal er gebeuren als de school alles wat buiten de school ontstaat ondersteund en opneemt?
De aanpak van taalvorming zal het allemaal bij elkaar brengen: de taal, de cultuur, de samenleving, de leerling en de leerkracht.

Taalvorming is leuker voor kinderen en voor de leerkracht
Maar is het ook meer effectief?
Jazeker.

Met de taal die ze al kennen brengen de kinderen hun natuurlijke behoefte mee om te ontdekken wat er in de wereld gebeurt.
Als de school hun taal in stukjes en brokjes breekt wordt zin onzin en het is dan altijd moeilijk voor kinderen om weer iets zinvols uit onzin te maken. Ieder abstract brokje dat aangeleerd wordt is zo weer vergeten als de kinderen doorgaan met het volgende verbrokkelde deeltje.
Tenslotte beginnen ze te denken dat school een plek is waar niets zinvols aan te beleven is.

Het taalleren in de echte wereld is gemakkelijk en taalleren op school zou even gemakkelijk kunnen zijn, maar vaak is het zwaar.
Er zijn veel mensen terughoudend ten aanzien van positieve- humane taalprogramma's die niet sterk afhankelijk zijn van technologie.
Technocraten denken dat educatie verpakt kan worden in kisten, werkboeken, begeleidingsprogramma's.
Ze menen bovendien dat het leerresultaat beoordeeld kan worden door vooraf te testen en achteraf toetsen uit te voeren.
Ze denken dat leerkrachten die zich met taalvorming bezig houden niet weten wat ze doen of wat de kinderen leren.
Leerkrachten taalvorming worden ervan beschuldigd dat ze denken dat ze kinderen geletterd kunnen maken door simpelweg van ze te houden.

Leerkrachten taalvorming hoeven zich niet te verdedigen of te verontschuldigen
Ze geloven in kinderen, respecteren ze als leerlingen, koesteren ze in al hun verscheidenheid en behandelen ze met liefde en eerbied.
Dat is een stuk beter dan kinderen te beschouwen als lege potten die gevuld moeten worden, als bonken klei die gevormd moeten worden, of erger, als gemene kleine ettertjes die voortdurend in gevecht met de leerkracht zijn.

Taalvormers geloven erin dat de scholen er zijn voor de kinderen, en niet dat de kinderen gevuld en gevormd moeten worden door gedragsaanpassingen of een aanmatigende discipline, tot ze er uitzien, handelen en praten als Barbie poppen.

Taalvormers geloven dat er iets bijzonders is aan menselijk leren en humaan taalgebruik
Ze geloven erin dat alle kinderen taal bezitten en het vermogen bezitten om taal te leren, en ze verwerpen negatieve- elitaire- en racistische denkbeelden over taalzuiverheid die kinderen beperken tot een taal 'zoals het hoort'.
In plaats daarvan zien ze een rol voor hen weggelegd om kinderen zich te laten ontwikkelen vanuit de prachtige taal die ze al gebruiken. Ze verwachten dat kinderen op die manier leren en dat leerkrachten er zijn om ze daarbij te helpen om het zo te doen.

Kan school leuk zijn? Reken maar!
Dat kan niet alleen, het moet zo zijn.
Leren op school moet net zo gemakkelijk en leuk zijn als het buiten de school is.
Bovendien, als kinderen enthousiast zijn en plezier hebben in leren, is het onderwijzen ook leuk!
Leerkrachten taalvorming geven toe dat ze met plezier les geven - en wat is daar mis mee? Leerkrachten taalvorming zijn trotse professionals!

Maar er is meer bij taalvorming te ontdekken dan deze positieve visie op kinderen, een hele "taalvorm" vol.
Taalvormers ontlenen hun theorieën aan degelijk onderzoek in linguïstiek, taalontwikkeling, sociolinguïstiek, psycholinguïstiek, antropologie en educatie, als ze hun leerplannen ontwikkelen en de voortgang evalueren.
De humane- en de wetenschappelijke basis van taalvormend-onderwijs ondersteunen elkaar. Dat maakt het voor leerkrachten mogelijk om als effectieve, deskundigen te werken met het soort vertrouwen dat gebaseerd is op kennis en betrokkenheid.

Wat is de basis van taalvormend onderwijs?

> Taal leren is gemakkelijk wanneer het compleet, echt en zinvol is; wanneer het ergens over gaat en functioneel is; wanneer taal ondergaan wordt in de context van het gebruik ervan; wanneer de leerling ervoor kiest taal te gebruiken.

> Taal is zowel persoonlijk als gemeenschappelijk.
Taal wordt noodzakelijk als er een innerlijke behoefte tot communiceren is en wordt van buitenaf gevormd naar de normen van de gemeenschap.
Kinderen zijn zo goed in het leren van taal dat ze zelfs de contraproductieve schoolprogramma's kunnen overwinnen.

> Taal wordt aangeleerd als leerlingen door en over taal leren, alles tegelijkertijd in de context van authentieke gesprekken en literaire activiteiten.
Er is geen volgorde van vaardigheden in taalontwikkeling.
De opvatting dat 'je eerst leert lezen en daarna leest om te leren' is onjuist. Beide gebeuren op hetzelfde moment en ondersteunen elkaar.

> Taalontwikkeling is voorwaarden scheppend: de leerling 'bezit' het proces, neemt de beslissingen wanneer het te gebruiken, waarvoor en met welk resultaat.
Geletterdheid is eveneens voorwaarde scheppend als de leerling het gebruik ervan beheerst.

> Taal leren is leren een mening te hebben: hoe de wereld te ervaren in de context van die van onze ouders, de familie en de cultuur.
Cognitieve - en talige ontwikkeling voltrekken zich totaal onafhankelijk van elkaar: denken is afhankelijk van taal en taal is afhankelijk van denken.

Een taal theorie
Taalvorming is gebaseerd op de wetenschappelijke kennis en theorieën over taal.
We hebben de neiging stoffige beperkte inzichten in taal te accepteren.

Taalzuiveraars maken zich druk om geheel correct in ons taalgebruik te zijn en ze benoemen zichzelf als rechters. Deze vorm van plechtigheid verbergt een totaal gebrek aan respect voor menselijk taalgebruik.
Het verwart de bruikbaarheid van taal met de status van degenen die de taal spreken.
De taal van mensen met macht en sociale status is beter dan de taal van mensen zonder dat. Een sociale houding ten opzichte van taal weerspiegelt sociale houding naar mensen toe.

De theorie van ons is een meer serieus inzicht in taal
Taalvormers begrijpen dat er geen taal is zonder symbolen en een systeem.
Ieder dialect van iedere taal heeft een woordenlijst en een grammatica.
Maar mensen die anders spreken zijn geen gehandicapten in talige zin.

Taalvorming is compleet
Het sluit niet een paar talen of dialecten uit. Iedere taal betekent een waardevolle talige bron voor zijn gebruikers.
Dat wil niet zeggen dat leerkrachten taalvorming zich niet bewust zijn van de sociale waarden die aan de verschillende taalvarianten gehecht zijn en welke invloed die op mensen hebben als ze die gebruiken.
Maar ze plaatsen die verschillen in het juiste perspectief.

Taal omvat alles en het is ondeelbaar
Leerkrachten taalvorming herkennen dat woorden, geluiden, letters, regels, en zinnen als moleculen zijn.
Hun karakteristiek kan bestudeerd worden, maar het geheel is altijd meer dan de som der onderdelen.

Als je een houten tafel in zijn onderdelen uit elkaar neemt is het geen tafel meer.
De karakteristiek van koolstof, waterstof en wat andere elementen kan bestudeerd worden om op die manier te begrijpen hoe een tafel kan zijn, maar we kunnen er geen tafel mee timmeren.

Taal is taal als die volledig is
Een volledige tekst, een samenhangend gesprek of een of ander literaire gebeurtenis, is werkelijk de minimale functionele eenheid.
Als leerkrachten en leerlingen naar woorden, regels en zinnen kijken, doen ze dat altijd in de context van het geheel, de echte teksten die deel uitmaken van de ervaringen van kinderen.

Het moest ervan komen
Taalkundigen en anderen wenden hun aandacht van de kleine stukjes en beetjes naar de gehele teksten.
Ze zijn begonnen met het geven van informatie over wat een tekst tot een tekst maakt en hoe mensen in staat zijn samenhangende en zinvolle teksten te produceren.
Nu beginnen we ons te realiseren dat we in het onderwijs fouten gemaakt hebben door te proberen taallessen te vereenvoudigen.

Gecontroleerde woordenschat, fonetische principes en korte, hakkelige zinnen in de peuter en kleuterbouw produceren non-teksten.
Wat we de kinderen aangeboden hebben had geen samenhang, was onvoorspelbaar en verstoorde de verwachtingen zelf van Jonge lezertjes die al wisten hoe een echt verhaal in elkaar zit.

Daarboven hangt een dikke wolk van zinloosheid en saaiheid.
En toch hebben we kinderen schrijven geleerd door ze eindeloos te laten oefenen in handschrift, spellen en andere mechanismen.
Op die manier hebben we ze afgehouden van hetgeen ze al vanuit mondeling taalgebruik over het produceren van teksten wisten.

Docenten taalvorming hebben een primair gevoel voor hoe een taal werkt
Taalvormers weten dat als ze met taal werken dat het een gevoelig geheel is en dat alle onderdelen vanzelf op hun plaats vallen en dat leren gemakkelijk zal zijn.

© Kenneth Goodman,
© vertaling en bewerking: Henk van Faassen

gehele tekst: Whole Language