startpagina

register
trefwoorden
index
literatuur
bekijk
foto's, werk


 

 

  


Taalvorming en fotografisch documenteren
Een papegaai heeft drie vingers

Er bestaan verschillende manieren om taalvorming in het werk van de kinderen te documenteren
Ik denk aan het vastleggen van de dialogen van kinderen op grote vellen papier.
Het aanleggen boekjes met tekeningen en krabbels.
Tentoonstellen van werk van kinderen dat ontstaan is in activiteiten met een talige context.
Dan zijn er vanzelfsprekend de digitale camera's, camcorders en bandrecorders
waarmee processen vastgelegd kunnen worden.

Betrokkenheid op taal
Een manier om taalvorming een plaats te geven in het curriculum is een consequente manier van documenteren. Waar het gaat om verbale uitingen van de kinderen is het zinvol om die zo nauwkeurig mogelijk vast te leggen.
In tegenstelling tot het documenteren van beeldend werk is dat voor taal moeilijker. Woorden verdwijnen zodra ze uitgesproken zijn. Ze kunnen bewaard worden zodra de kinderen die woorden zelf opschrijven, maar zover is het met heel jonge kinderen niet.
Waar beeldend werken gemakkelijk in foto's vastgelegd kan worden, vraagt het documenteren van dingen die kinderen vertellen tijdens het werk een bijzondere aandacht en werkwijze die verder moet gaan dan het aanbrengen van een verklarend onderschift.

We moeten proberen een curriculum te ontwikkelen een dat een gelijkwaardige participatie van kinderen, begeleiders en ouders garandeert als het gaat om taalvorming binnen kunstzinnige werkvormen.
De kunstenaarsbegeleiders binnen de Reggio Emilia-werkwijze worden 'atelierista' genoemd en andere begeleiders van de kinderen 'pedagogista'.
Die benamingen komen voor mij, als een Nederlandse kunstenaar met een pedagogisch-didactische opleiding, vreemd over. Men gebruikt toch hopelijk geen Italiaanse woorden bij het begeleiden van de Amsterdamse schatjes.

Al in 1953 hebben kunstenaars van De Werkschuit het werk van kinderen gedocumenteerd met de tentoonstelling 'Kinderen uiten zich' in het Stedelijk Museum. Taaluitingen werden met de handzame drukpersjes door de kinderen zelf gedrukt en gepresenteerd.

fotograferen van kinderen in hun talige activiteiten

Om te communiceren met collega's en ouders over wat er binnen de beslotenheid van een kindercentrum gebeurt is het nuttig daarvoor de fotografie als een talig instrument te gebruiken.
Deze documentatie heeft een bijzondere waarde als leerkrachten en begeleiders van jonge kinderen fotografie voor meer doelen gaan gebruiken dan simpel en alleen voor het vastleggen van leuke gebeurtenissen in de klas.
Ze kunnen leren de opnames te 'lezen' vanuit een beschouwend standpunt omdat foto's vol zitten met betekenisvolle informatie.

Drie aspecten in de documentaire fotografie
Ten eerste de verschijningsvorm zelf, daarnaast de manieren hoe het medium te gebruiken en tenslotte de manier van beschrijven van foto's. Deze drie zijn met elkaar verbonden.
De technische handeling van het nemen van een foto, de manier van bestuderen van de opname en de communicatieve functie van de uitwisseling.
Dat zou je de taal van de fotografie kunnen noemen.
De waarde van die taal voor onderwijsdocumentatie ontstaat als foto's niet uitsluitend afbeeldingen van bepaalde leerlingen zijn, maar dat ze een beschrijvende en feitelijke weergave zijn van leerprocessen in de klas. Het gebruiken van die taal is een uitdaging voor een communicatieve onderzoekende en oorspronkelijke systematische studie.

Fotografie mist echter de syntactische structuur van de gesproken taal
Het is aan de fotograaf om die te creëren. Door het ontbreken ervan in deze visuele taal moet je zelf een bepaalde boodschap in de foto ontdekken. Veel foto's krijgen daarom vaak een bepaald onderschrift of verklaring in woorden.
Sommige foto's hebben een bepaalde ordening die de chronologie van een gebeurtenis in de klas, of de reeks van handelingen in het leerproces, weergeeft. Dit is speciaal het geval als de begeleider van de kinderen tegelijkertijd de fotograaf is. Die weet wat er gebeurd is en dat speelt een rol bij het bestuderen van de afdrukken. Dat betekent dat een enkele foto niet in staat is een complex proces van onderwijzen en leren vast te leggen zoals dat dagelijks in de scholen en kindercentra voordoet.

Los van dit alles staat of valt de fotodocumentatie bij het belang dat ouders en collega's er in stellen. Als ouders het laten bij het kijken hoe leuk hun eigen kind op de foto staat mist het fotoverslag zijn doel. Als collega's door de drukte in de eigen groep geen tijd krijgen elkaars werk te bekijken en te bespreken is dat eveneens het geval.

Voorbeelden van een documentatie
Het was de bedoeling de kinderen te observeren bij een 'les' over vogels, te luisteren naar hun conversatie en te kijken hoe ze samenwerkten om hun ervaringen met de aanwezige vogel vast te leggen.

De kinderen bekeken Lorre aandachtig en aaiden over de veren.
Max ontdekte dat het dier slechts drie 'vingers' had.
De begeleidster Emmy vroeg de kinderen ieder een stukje van de vogel te tekenen.
Max legde drie van zijn vingers op het papier en trok die met zijn potlood om, en riep: "Zo dat is zijn klauw"
Max en David werkten samen.
Ze keken naar de vogel en naar elkaars tekeningen.
Als de één iets begon te tekenen vroeg de ander wat het was.
Die wees dan bij de vogel het detail aan dat hij ging tekenen.

Emmy schreef in haar verslag
Mijn foto's komen overeen met mijn bedoelingen.
Ik wilde de kinderen bij het samenwerken observeren en kijken welke kennis ze over vogels hadden opgedaan.
Max en David hielpen elkaar op een goede manier en waren later ook in staat om over hun ontdekkingen aan andere kinderen en de ouders te vertellen.
En ook om Lorre beter te kunnen tekenen en op die manier beter te begrijpen hoe een vogel in elkaar zit.

Een ander voorbeeld
Angela, een begeleidster, bekijkt met Lisa, een stagiaire, de foto's die gemaakt zijn van kinderen van 3 jaar die bezig zijn bloemen op de muur te tekenen.

Angela: De kinderen trekken de schaduwen van de bloemen om met potlood en versterken die lijnen later met een fineliner zoals Michael hier doet.
Lisa: Maar hij gaat buiten de lijntjes.
Angela: dat geeft niet, ze hoeven van mij niet binnen de lijnen te blijven. Wat wel belangrijk is dat de kinderen moeten onderhandelen als ze naast, of over elkaars tekeningen heen werken.
Het gaat mij niet zozeer om het eindresultaat van de muurschildering maar dat de kinderen leren nauw met elkaar samen te werken. Dat ze elkaar te hulp roepen als iets niet lukt. Het geeft niet dat de jongste kleuters niet binnen de lijntjes blijven.
Lisa: Dat begrijp ik. Oké, dus binnen de lijntjes blijven is niet belangrijk voor een 3 jarige.
Angela: Ja, precies als hij maar het gevoel heeft deel te nemen aan een samenwerkingstaakje.

Aan het eind hebben de kinderen foto's van muurschilderingen die ze eerder gemaakt hebben bekeken.
Lisa veronderstelde dat ze in het algemeen naar de afdrukken keken, maar dat was niet zo. Ze betrokken hun ervaringen van toen bij het uitvoeren van hun werkstuk nu.
Op deze manier is de fotodocumentatie voor de kinderen van belang voor het maken van een nieuw werkstuk.

Nog een fotoverslag
Hier zitten twee peuters in hun prentenboeken te kijken.
Er ontwikkelt zich een dialoog.


heb je dat gezien?... wat?... daaaat.. daar is een kat...


ik zie geen kat...kijk dan, een kat...is dat een kat?...ik zie een poes...nou ja...een poes dan...

Het is een mooi voorbeeld van de verschillende manieren om een afbeelding interpreteren.
Voor kinderen zijn plaatjes afhankelijk van hun kennis van de begrippen. Ze kennen woorden als boom, bloem, kat enzovoort, maar maken nog niet het verschil tussen de soorten bomen, dat rozen en tulpen ook bloemen zijn en ze gebruiken naar behoefte voor hun huisdier het woord kat of poes.
Zonder dat ze zich er van bewust zijn ontdekken ze de wereld van woorden, afbeeldingen en begrippen.



Smeltende woorden
Een fotograaf met het woord HEBZUCHT, letters die als klompen ijs op een brug staan.
Hij moet snel zijn anders zijn de letters in plassen water veranderd.
De woorden van jonge kinderen zijn ook gesmolten voor je er erg in hebt terwijl je die zo graag met anderen wil delen. Heb je gehoord wat Marieke vandaag vertelde? Waar haalt ze het vandaan.

Wat brengt een fotoverslag op?
Men kan een fotoverslag op vele manieren interpreteren, ieder op een eigen manier.
Maar in ieder geval staan de vermogens en relatie van de kinderen tot elkaar voorop.
Het fotoverslag geeft je de gelegenheid om een activiteit of een gebeurtenis met collega's te delen.
Heel jonge kinderen die uitstekend in staat zijn al het werk te doen, niet alleen het tekenen en schilderen maar ook het onderhandelen over de werkverdeling en de verantwoordelijkheid die ze op zich nemen om een grote muurschildering uit te voeren. Kleuters die in staat zijn elkaar, impliciet, de overeenkomst tussen kat en poes te leren.

Behalve dat legt de lens activiteiten vast voor de begeleidster die mogelijk aan de aandacht ontsnapt zijn.
Het blootleggen van de intentionele naast de accidentele praktijk van de begeleiding is van belang.
De begeleider leert denken met zijn ogen in plaats van met zijn professionele verstand.

Henk van Faassen

Een uitgebreide tekst over Taalvorming en fotografie is op te vragen bij: archief taalvorming



naar boven