|
Wat ging er mis sinds De Werkschuit vergaan is?
Reggio Emilia en de kinderen van De Werkschuit
groepstekening
van kinderen op de Werkschuit toen
"Och,
het is verschrikkelijk om te herdenken, met welk een ballast van
geleerdheid, onvruchtbaar voor alle ontwikkeling, onvruchtbaar
voor het leven, ja erger dan onvruchtbaar, ze ons al bezwaard
hebben, toen wy kinderen waren".
[ P.A. de
Génestet 1858 ]
Twee
sporen
De kinderen van Reggio Emilia nu trekken
in Amsterdam meer aandacht dan de kinderen van De Werkschuit toen.
De medewerkers van de Werkschuit waren kunstenaars met een pedagogisch
didactische bijscholing. In Italië noemt men deze kunstenaars
atelierista.
Er blijkt een evenwijdig spoor tussen de pedagogiek van De Werkschuit
in Amsterdam en de Pedagogiek uit Reggio in Italië te lopen.
Twee tentoonstellingen van werk van jonge kinderen tonen dat.
De eerste heet 'Toeval gezocht' en is ingericht in het
Stedelijk Museum op hetzelfde moment als daar Andy Warhol
heerst. Voor de bezoekers is een parallel tussen het werk van
Andy en dat van de kinderen wel te ontdekken.
De tweede tentoonstelling is door de Stichting Pedagogieontwikkeling
Reggio Emilia ingericht in Het Veem te Amsterdam.
Het is geen toeval dat kinderen in het Stedelijk Museum hun werk
tentoonstellen. In 1950 en 1953 zijn er al tentoonstellingen onder
de titel 'Kinderen uiten zich' door de Werkschuit gehouden.
Het is de moeite waard om de mijlpalen langs de sporen, die kinderen
trekken, te ontdekken.
[ Henk van Faassen ]
O,
waarde vrienden
"De onderwijzer met eigen inzichten moet het hebben van zijn
intuïtie, waarmee hij de kinderen beoordeelt naar eigen individualiteit.
De klas geeft dan vanzelf aan als hij het mis heeft.
Niet de letters van den man aan de schrijftafel, de daden van
den man voor de klasse zijn paedagogiek. (...)
[ Theo Thijssen
in 'Het Grijze Kind' ]
Aansluiting
bij het kind zelf
Als deze wereld nog te redden is dan moet die te vinden zijn bij
het kind en zijn opvoeder.
"In ieder kind bloeit, stil verborgen,
een wonderbloem".
We moeten wel gebruik maken van de mogelijkheden in een kind,
een natuurlijke drang tot activiteit, verlangen naar kennen en
kunnen, en altijd op zoek naar belangwekkende zaken in het leven.
We moeten nooit negatief, maar steeds positief te werk gaan, niet
"Jantje blijf af, maar Jan geef aan".
[ Jan Ligthart
in 'Jeugdherinneringen' ]
Tegenstellingen
Het pedagogisch gedachtegoed dat in de kindercentra van Reggio
Emilia in Italië ontwikkeld is stoelt op overbrugbare tegenstellingen.
Kunst tegenover Wetenschap, Individu versus Gemeenschap, Kind
versus Volwassene, Genieten versus Studeren.
[ Loris
Malaguzzi ]
Nieuw is alles eens, maar niets blijft
het
Er is een onmiskenbare overeenkomst tussen
de RE-aanpak en de werkwijze die De Werkgemeenschap voor Vernieuwing
van Opvoeding en Onderwijs (WVO) al in 1936 in Nederland introduceerde.
Ervaren wij het niet als zielig, soms bijna tragisch, wanneer
wij in aanraking komen met iets, dat de naam 'nieuw' draagt, maar
waarvan wij bij de eerste aanblik merken, dat het al evenzeer
verouderd, even duf en star geworden is, als zijn minder pretentieuze
concurrent die zich niet van dit gevaarlijke etiket heeft voorzien?"
[ Kees Boeke ]
Een kind
dat tekent nu en een kind dat tekende
toen
De Werkschuit en de dogma's
Ontwikkeling van creatief vermogen én een gevoel voor schoonheid.
Die visie wordt door de kunstenaars, die de Werkschuit opgericht
hebben, concreet omgezet in werkvormen voor ieder die met kinderen
werkt.
Binnen de Montessoribeweging
zijn geen bezwaren tegen de opvattingen van de Werkschuit ondanks
het feit dat veel dogmatische montessorianen het tegendeel beweerden.
Sporen van een zekere dogmatiek valt bij de hedendaagse Reggionianen
niet te ontkennen. Ondanks verschillen in volksaard en onderwijsopvattingen
moeten alle Nederlandse initiatieven het keurmerk uit Italië
dragen. Zelfs de Nederlandse kunstenaars moeten een Italiaans
insigne dragen: Atelierista.
De
ideeën
Kunst dient de grondslag van de opvoeding te zijn. Het gaat niet
om een opvoeding tot kunst maar om eigen ontplooiing waarbij gebruik
gemaakt werd van aan de kunsten ontleende expressievormen zoals
poëzie en muziek, verbaal en auditief.
[ Herbert
Read, Brits cultuurfilosoof ]
Kindertekeningen
in het museum
Willem Sandberg is een overtuigd voorstander
van de vernieuwingsbeweging in de kunsten en omarmt de Cobra
kunstenaars. Vandaar is zijn verbondenheid met kindertekeningen
gemakkelijk te verklaren. Samen met de medewerkers van De Werkschuit
sleept hij kindertekeningen zijn museum in. Er wordt in 1951 een
spraakmakende tentoonstelling ingericht. De aanschouwelijke manier
van tentoonstellen van een opvatting over verkeerde methodes werd
door bepaalde mensen als persoonlijke belediging opgevat, hetgeen
enige stof deed opwaaien, wat ook nodig is"
De schoollokalen werden als fantasieloos, lelijk en gespeend van
inspiratie bestempeld.
Er werd uitsluitend uniform klassikaal onderwijs gegeven door
mensen die tevreden waren met smakeloze rotzooi.
[ Willem Sandberg, directeur Stedelijk Museum ]
Kinderen
met gevonden vormen toen en
kinderen met gevonden vormen nu
Kinderen
uiten zich
Een tweede tentoonstelling is in 1953. Deze keer hangen er mooie
kindertekeningen in plaats van de voorbeelden van hoe het niet
moet. Het gaat er niet om dat kinderen kunstenaars in de dop zijn,
maar om de ontwikkeling van creativiteit en vrije ontplooiing
in algemene zin.
We
gaan de kunst teruggeven aan de kinderen
Dat roept de latere museumdirecteur Rudy
Fuchs in 1998 bij een tentoonstelling van het werk van kinderen
uit Reggio: Hij denkt aan Cobra. "Ieder mens is een kunstenaar",
maar hij vergeet wat zijn illustere voorganger tot stand bracht.
Maar ja dat was in die jaren zestig
Toch meldt Marlies van der Veer, docent expressie en beeldende
vorming op het college voor peuterleiders, dat ze nog steeds teert
op de ideeën uit de jaren zestig. Het gedachtegoed van De
Werkschuit houdt haar gaande.
Maar er is iets mis gegaan sindsdien.
Wat moeten we opsporen om de draad weer energiek op te pakken?
Het
begin van de sporen
Zes dagen na het einde van de tweede Wereldoorlog
bouwen bewoners van Villa Cella, een dorpje iets buiten Reggio
Emilia, in Italië, uit de bakstenen van verwoeste huizen
een kindercentrum voor jonge kinderen. Het geld kwam van de verkoop
van een legertank, een paar vrachtauto's en twee paarden die de
Duitsers achtergelaten hadden.
Na acht jaar strijd tegen de Katholieke kerk lukt het in 1963
een gemeentelijk kindercentrum voor 3-6 jarigen in Reggio Emilia
te beginnen. De school volgt de visie van Loris Malaguzzi.
Verkenningen buiten de school zijn een vanzelfsprekend onderdeel
van de dagelijkse ervaringen die de kinderen bij het spelen opdoen.
Ze ontwikkelen daar hun denken en hun taal. Kindertekeningen zijn
kunst in het eerste kindercentrum in Reggio
Kenmerkend voor de centra die hierna overal in Reggio Emilia ontstaan
is de aanwezigheid van kunstenaars, de Atelierista, die in de
werkplaatsen voor kinderen uitdagende beeldende activiteiten uitvoeren.
Deze experimenten zijn te vergelijken met de activiteiten die
al eerder op De Werkschuit door kunstenaars uitgevoerd werden,
en waarvoor het gedachtegoed van onder andere Maria Montessori,
Celestin Freinet en Piaget model staan.
Taaldrukken
in afgeleid van cultuuraspecten
In 1976 gaat De Taal- & Drukwerkplaats
open als een taalvormende werkplaats, om te benadrukken dat taal
ook iets is dat door iedereen 'gemaakt' kan worden. In deze werkplaats
gebruik je taal als gereedschap. Krabbels beginnen bij kleuters
de vormen van letters aan te nemen. De werkelijke bron van ontluikende
geletterdheid in de beste zin van het woord. Met taaldrukwerkvormen
kunnen ervaringen van kinderen op dat moment voor het eerst, behalve
met beelden, ook met woorden vastgelegd worden.
Bijvoorbeeld wordt het groepsgevoel gestimuleerd doordat alle
stappen die in het taaldrukproces gezet worden vanuit een groep
ondernomen worden. Dat wil echter niet zeggen dat de individuele
uiting ondergeschikt is aan het groepsproces.
De waarde van taaldrukken als vormend aspect van de kunsten is
mensen en dus ook kinderen, zich er van bewust te laten zijn dat
dit vermogen niet afhankelijk is van een kunstzinnige professionaliteit.
In de praktijk van de kunstzinnige vorming is het misverstand
grotelijks aanwezig. Men denkt dat de kunstenaars de bezitters
zijn van de oorsprong en de kracht van het heilige der kunsten
en als je nu maar zorgt voor een goede imitatie naar inhoud en
techniek.
De waarde van taaldrukken op dit punt is dat gebruik gemaakt wordt
van universele talige technieken. Die technieken zijn niet afhankelijk
van de moedertaal en de mate van kennis van de tweede taal.
Ik verwijs bijvoorbeeld weer naar de taaltekening en de vormstempels
als universeel talig instrument.
[ Henk van
Faassen ]
Pedagogiekontwikkeling
Als Margot Meeuwig
in 1995 de stichting pedagogiekontwikkeling voor het jonge
kind opricht, is aan niets te merken dat ze zich baseert op verworvenheden
uit Nederland. Liever richt ze zich op Reggio Emilia, waarschijnlijk
omdat dit begrip lekker exotisch klinkt.
Fascinatie
Het is onjuist om het belangrijke werk dat de vele Nederlandse
kunstenaars verricht hebben om het pedagogisch handelen met betrekking
tot de creativiteit van jonge kinderen te verbeteren te negeren.
Intrinsieke motivatie is als een fascinatie
Inspelen op de natuurlijke exploratiedrang van mensen, de behoefte
om de eigen mogelijkheden te vergroten. Begeleiders kunnen 'lerende'
helpen bij het vinden van die fascinatie en er een passende structuur
bij aanbieden.
[ prof.
Dr. F.Laevers, universiteit Leuven ]
Speel
goed met goed speelgoed
Ouders moeten hun woning inrichten op een manier zodat kinderen
er lekker kunnen spelen met verantwoord speelgoed. Arbeiderskinderen
spelen wel meer buiten dan kinderen van hoger opgeleiden, maar
hebben minder speelgoed en mogen ook de boel thuis niet vies maken
met hun spel. Leermoeilijkheden op school zijn toe te schrijven
aan belemmeringen van speelmogelijkheden.
[ Wilhelmina Bladergroen pedagoge
1957 ]
De
honderd en eerste taal van de kinderen
Er verschijnen verschillende handboeken over het werken met taal
in combinatie met drukken, de laatste: "Taal
leren op eigen kracht"
is een handboek over Taalvorming dat kan helpen om
het evenwicht tussen taal leren en taal verwerven te herstellen.
Een thema dat een duidelijke plek voor taal aangeeft voor de Reggio
pedagogiek maar daar niet terug te vinden is.
[ Suzanne
van Norden 2004 ]
Talige signalen
Wat zijn de vaardigheden van de 'Atelierista'
als het om taalontwikkeling gaat?
In het boek 'De honderd talen van kinderen' valt mij op dat het
voornamelijk gaat om beeldende taal, muzikale taal, bewegingstaal,
taal van verbeelding en fantasie enzovoort. De honderd en eerste
taal, die van het verbale vermogen mag van mij best meer aandacht
krijgen.
De basisvaardigheid van een begeleider van peuters en kleuters
is een optimaal vermogen om talige signalen van hen op te vangen.
Die signalen manifesteren zich niet altijd, of liever gezegd niet
vaak, in een taal met woorden zoals wij die kennen. Het kunnen
ook andere uitingen zijn zoals bijvoorbeeld gebaren of spontane
huilbuien en dergelijke. Het is daarom zaak die uitingen te kunnen
decoderen.
[ Henk van
Faassen
]
Met
kleuters kun je de hele dag praten, als je wilt
Dat varieert van vragen wat ze op hun boterham willen tot nagaan
hoe die ruzie nu precies kwam; van praten over de lieveheersbeestjes
die ze op het speelplein vinden tot boekjes voorlezen.
Praten is taal, net als schrijven. En voor kleuters is tekenen
ook taal. Bij taalvorming kijken we naar taal als een middel waar
je jezelf mee kunt uitdrukken, net zoals je dat met beweging kunt
doen, met spel of met verf.
De bron is onze eigen nieuwsgierigheid naar wat kinderen meemaken,
wat ze beweegt en wat ze waarnemen.
[ Suzanne van Norden
]
Reggiopolitie
Veel mensen zien de Stichting
Pedagogiek Ontwikkeling Reggio Emilia, SPOREN,
als een moeilijk toegankelijke organisatie die de ideeën
en pedagogiek van Reggio Emilia wil beschermen.
"We zijn serieus en willen de diepte in. Dat wordt niet altijd
gewaardeerd. Dat is soms frustrerend, maar eerst moesten we ons
de visie zelf eigen maken. In Italië willen ze juist niet
geïmiteerd worden. Ik wil niet mystificeren, maar een concreet
voorbeeld zijn voor anderen. We waren lange tijd onzichtbaar,
maar de komende jaren zullen we naar buiten treden, omdat er allerlei
ontwikkelingen in gang zijn"
[ Margot
Meeuwis ]
Sporen
van Reggio
In Amsterdam zijn die sporen voornamelijk duidelijk te herkennen
in het kindercentrum De Platanen en in Basisschool De Kraal in
Amsterdam.
Op een conferentie met een tentoonstelling in het werkgebouw Het
Veem in Amsterdam treedt de Stichting Pedagogiek Ontwikkeling
Reggio Emilia in november 2007 naar buiten.
Thema's: "Kinderen zijn elkaars eerste pedagoog", De
tweede pedagoog zijn de groepsleider, de "Pedagogista",
de ouders en de leerkrachten. Als derde "Pedagoog" wordt
de ruimte en het materiaal dat zich daar in bevindt aangewezen.
Zoeken
en vinden
In het najaar van 2007 zijn de kinderen met hun beeldend werk
opnieuw in het Stedelijk museum. Gerelateerd aan de tentoonstelling
van het kunstenaarsduo Heringa
/ Van Kalsbeek worden op 15 basisscholen in
Noord-Holland binnenschoolse projecten op basis van de Reggio
benadering, maar los van stichting Sporen ontwikkeld, begeleid
door 15 kunstenaars. In het boek 'Toeval
gezocht' is een
verslag in foto's en artikelen bij uitgeverij Lemniscaat verschenen.
[ Annemieke
Huisingh ]
Creativiteit
is de vrijheid om ieder moment iets van een andere kant te bekijken
[ Carla Rinaldi Reggio Children
]
Vakopleiding
De Reggio benadering is inmiddels ook doorgedrongen tot de PABO.
De
Hogeschool Edith Stein
in Hengelo past de Reggiobenadering toe. "Snel modelleren
bevordert het proces bij kinderen."
Reggio is een inspiratie voor beter onderwijs, ook in de kunstvakken.
"Om de nodige vragen bij de studenten op te roepen gebruiken
we de kunstvakken de benadering uit Reggio Emilia. We proberen
binnen onze opleiding deze leerlijn verder uit te breiden naar
een minor. De Reggio-benadering kan zo een inspiratie zijn voor
beter onderwijs.
[ Jaap Besteman,
kunstenaar en docent Beeldende Vorming]
Op de PABO
willen we studenten een onderzoekende en nieuwsgierige werkhouding
bij brengen. Zowel bij leerpraktijk/pedagogiek als bij beeldende
vorming besteden we aandacht aan de doorgaande processen in het
onderwijs van onder andere Reggio Emilia.
Deze onderwijsvorm is in Nederland misschien mogelijk, door de
functie en het docententeam van de Pabo te verschuiven naar de
basisschool. Binnen Nederland zijn enkele ideeën voor pilots
op dit gebied. Hopelijk krijgt dit opleidingsvisioen de komende
jaren een kans om zich in de praktijk te bewijzen.
[ Sarai
van de Boel
docente Educatieve Hogeschool van Amsterdam ]
Is
er een gevaar?
Het gevaar bestaat dat als we kinderen in de eerste vijf levensjaren
opbergen in de getto's van de crèches dat hun leerproces
beperkt wordt. Ze moeten het ware leven in!
Je kunt kinderen informeren als ware het objecten. Je kunt kinderen
echter niet 'be-kennissen'. Kennis is een persoonlijke staat waarin
je je bevindt. Daarom moet kennis omgezet worden, vertaald worden,
naar informatie om het te kunnen overbrengen en niet andersom.
Dat geldt al voor de peuters in een Reggio kindercentrum
We
stoppen kinderen allemaal in een soort Disneyland
Scholen zijn getto's voor kinderen geworden. Waar kinderen vroeger
in grote huizen, soms kastelen, met volwassenen samen leefden
zitten ze nu opgeborgen in gezinshokjes. Die gezinnetjes worden
angstvallig afgescheiden van de boze wereld, van het leven op
de straat waar het onveilig moet zijn. Het gezin als hoeksteen
van de samenleving, maar wel een samenleving vol, christelijke,
waarden en normen.
"als we onafhankelijke kinderen willen opvoeden moet er behoorlijk
wat veranderen aan het gedrag van volwassenen".
[ Margaret
Mead ]
Als
we kinderen niet belasten met doelen van educatie zullen we onszelf
bevrijden
Honger, kinderarbeid en prostitutie daaronder lijden veel kinderen.
Kinderen hebben te weinig praktische mogelijkheden om zichzelf
te realiseren. De rechten van het kind zijn in hoge mate theoretisch.
Ze hebben geen eigen toegang tot de media, hun invloed is altijd
afgeleid van die van volwassenen. Kinderen zijn sociaal gevormd
door de onverdraagzaamheid van de vorige generatie terwijl we
verwachten dat ze tot een betere wereld bijdragen. De vreugde
van het leven zelf is een verloren bron. De volwassen wereld heeft
van de kinderen te leren hoe die vreugde terug te winnen.
[ prof.
Hartmut von Hentig ]
Een
explosie van onderwijsconcepten
We worden doodgegooid met werkwijzen zoals Ervaringsgericht onderwijs,
Ontwikkelingsgericht onderwijs, Basisontwikkeling, Piramide, Kaleidoscoop,
Reggio Emilia. En nog vele buitenlandse varianten. Vinden we een
hoge score op een toets een criterium om de ontwikkeling van kinderen
te beoordelen? Of willen we andere kwaliteiten meewegen? Wat willen
we met onze kinderen?
Kinderen moeten niet alles van de volwassene opgelegd krijgen.
Nadruk zou moeten komen te liggen op een geslaagde interactie
tussen leerkracht en leerling.
Er bestaat geen simpele techniek om een onderwijsconcept voor
een kindercentrum te bepalen.
Er moet veel meer discussie ontstaan.
De eenheid tussen denken en doen van een geheel team moet gestimuleerd
worden.
[ Bert van
Oers: Onderwijsconcepten in De wereld van het
jonge kind. sept. 2000 ]
U kunt de complete tekst opvragen
archief
taalvorming
terug
naar
boven
|