startpagina

register
trefwoorden


index
literatuur


gedichten


taal algemeen


bekijk
foto's, werk


lees ook:

Lezen met je eigen
woordenschat

Lezen begint bij kijken

Lezen voor je plezier

Lezen belangrijker
dan spelen?


De toetsgeneratie
bezorgde kinderboekenschrijvers
bezorgde moeders met lezende kinderen


Foto: Manon Baart

Er is iets merkwaardigs aan de hand
Moeders blijken zich minder zorgen te maken over wat hun kinderen lezen,
maar meer hoe ze het lezen moeten leren

Als hun kinderen op school leren lezen blijkt iedere leesactiviteit zich los van een inhoudelijke noodzaak te voltrekken.

Het verlangen
Kinderen zijn wezens die van nature willen lezen, spreken en schrijven en die betekenis geven aan wat ze denken. Ze verlangen er naar om te lezen. Ze voelen aan het papier van het boek en beduimelen de bladzijden die ze gelezen hebben. Als ze dat doen is het niet meer dan waarschijnlijk dat ze daarbij stemmen horen en met hun lichaam het verlangen voelen iets te weten te komen. Zo krijgt leren lezen en schrijven vorm.


Chad Crouch / USA / Moeder met lezend kind

Onderwijzen in lezen is het begeleiden van dat verlangen van kinderen
Als leerkrachten het lezen loskoppelen van verbeeldingskracht omdat ze denken dat het vasthouden aan codes, die stuk voor stuk slechts een bemiddelende functie hebben, belangrijker zijn dan het lezen zelf, maken ze een denkfout.
Kinderen kunnen het geduld opbrengen om tijdens het lezen na te denken over de vorm en inhoud van de woorden die ze tegen komen.
De ongeduldige leerkrachten en de bezorgde moeders denken dat er meer tempo vereist is.

Dan vragen die bezorgde moeders aan de kinderboekenverkoper of de bibliothecaresse: "Heeft u ook een boek AVI 6 of zo" Het is een ramp dat die boekhandelares en biebjuf er ook nog op in gaat. AVI gaat steeds meer de inhoud van kinderboeken bepalen en dat is een ramp. Wat is nou een leefniveau van een kind? In de praktijk lezen de kinderen de AVI boeken zonder een binding met de inhoud te krijgen. Als ze maar lekker kunnen pochen dat ze al op AVI zus en Zoveel zitten.


Chad Crouch / USA / Vader met lezend kind

Jeugdboekenschrijvers verfoeien elk systeem om leesniveau te meten
Terecht trekken de jeugdboekenschrijvers aan de alarmbel. Het loopt de spuigaten uit als er nu ook een koppeling tussen leesniveau en de schoolgroepen aangebracht wordt. Al het leesplezier wordt de kinderen uit handen geslagen nee hoor je zit aan het eind van groep 5 dus je gaat maar braaf AVI-E5 lezen of je zit midden groep zes, dan is dat AVI-M6 en verder kop dicht en lezen. En hier heb je een sticker die mag je op je voorhoofd plakken zodat iedereen kan zien op welk niveau je zit!

Gesprekken op het schoolplein
De bezorgde moeders horen hun kinderen pochen dat ze al op AVI zus en zoveel zitten, of ze horen op het schoolplein dat er kinderen in de groep zijn die hoger of lager scoren.
De leesrace van de CITO-generatie neemt vormen aan. Eerzuchtige kinderen beschouwen het als een snelleeswedstrijd en een bezorgde moeder vraagt zich af:

"Mijn zoontje van bijna 8 jaar, zit in groep 4. Hij heeft altijd mooie cijfers en kan goed meekomen. Alleen het lezen, daar heeft hij problemen mee. Hij leest langzaam en haalt de b en d door elkaar. Hij krijgt extra leeshulp, dat is iedere week een stukje AVI 4 tekst thuis oefenen, met tijdsmeting. Dit heeft wel iets verbetering gebracht in zijn leestempo maar de b en d's blijft hij gokken. Moeten we hem extra laten testen?"


Chad Crouch / USA / Gezin met lezend kind

Een bezorgde moeder:
"Ik herken dit verhaal helemaal van onze kinderen. Komt allemaal goed zeiden ze op school. Onze oudste dochter zit nu in groep 6 en volgens de CITO gaat ze gemiddeld mee. Haar zelfvertrouwen was dusdanig laag dat we haar zelf hebben laten testen en ze blijkt nu ernstig dyslectisch te zijn met disorthografie, dat is een ernstige spellingstoornis. Zij moet nu helemaal opnieuw leren lezen en spellen."

Nog een bezorgde moeder
Zij vraagt zich af of het mogelijk is dat een leerling die een bepaald avi-niveau scoorde, na verloop van tijd bij een volgende toetsing, een lager niveau blijkt te scoren?
Een andere moeder knikt: "Dat is wel degelijk mogelijk. Ik denk dat er dan wel wat aan de hand is. Ik zou dat maar goed in de gaten houden en bij de leerkracht aan de bel te trekken".

Het kan nog verder gaan, een bezorgde moeder brengt in:
"Mijn zoon heeft problemen met lezen en we (moeder en zoon?) zijn nu in behandeling bij een optoloog. Hij krijgt visuele training en gaat goed vooruit maar zijn er nog andere manieren om hem te helpen? Zijn vader is dyslectisch."

Mijn dochter zit in groep 4
Ze heeft nu AVI 3, zegt een bezorgde moeder. "Volgens de leerkracht valt dit nog mee. Volgens mij is het heel laag. Weet iemand eigenlijk wat de norm is? Eind groep 3 had ze AVI 2. Het lezen is niet haar geliefde schoolvak. Ze maakt ook veel fouten, maakt van eik, kei en van wie, wij. Ook spelling is slecht"

Een deskundige:
" Avi 3 halverwege groep 4 is niet hoog, maar dat hoeft nog geen groot probleem te zijn. Wat las ze toen ze naar groep 4 ging? En als ze een moeilijke tekst leest maakt ze dan meer fouten of leest ze goed maar langzaam? Hoe fijn vind ze lezen? En begrijpt ze wat ze leest en gaat het vooruit?
Het ene kind groeit ieder jaar 3 avi's, de ander het ene jaar niet en het andere jaar 5....
Vraag gerust aan de leerkracht hoe het precies zit, en hoeveel hoger uw kind kan en mag oefenen. Als het frustratie oplevert kan ze beter niet te hoog oefenen, is die frustratie er niet dan kan dat met hulp wel!
Bent u al eens naar een logopediste geweest voor onderzoek naar het lezen? Soms kunnen ze heel goed helpen om een leesachterstand te verhelpen of verwijzen u door voor een (dyslexie)onderzoek"
.
Een lees- en schrijfmoeder:
"Op de school van mijn kinderen lees ik met 3e-groepers teksten die ze zelf geschreven hebben en die ze volgens het avi-niveau-systeem niet zouden kunnen lezen. We maken dus vaak een lange neus naar de juffen die niet buiten die toetsmethode kunnen.
Ik denk dat kinderen helemaal niet in leesniveau's ingedeeld moeten worden maar ja, ik ben geen onderwijskundige en mijn alternatief vinden de juffen heel eng. Dan moeten ze ineens gaan schrijven met kinderen en eigen teksten van kinderen met ontzettend ingewikkelde woorden gaan bespreken....
Bij wijze van experiment mag ik nu wel schrijven met kinderen uit groep 7 en 8. Ik schrik ervan hoe die al besmet zijn met het avi-virus. Dan merk je pas goed hoe belemmerend en onderdrukkend dat niveau-lezen is."

Op ons dorpsschooltje
Er zijn 70 kinderen verdeeld over 3 klassen. Men is sterk gericht op cognitieve kennis.
De kleuters krijgen al veel serieus werk te verstouwen, vind ik. Mijn dochter van vier en een half kan nu fantastisch kleurplaten binnen de lijntjes inkleuren, ze leest al een lekker stukje weg, ze kan zelfs al kleine zinnetjes opschrijven! Dit ligt zeker ook aan haar eigen interesse, maar ik vind het jammer dat haar creativiteit maar weinig wordt gevoed; het draait mij te veel om hoe 'het hoort'. "


Chad Crouch / USA / Gezin met lezende kinderen

Mijn dochter Anne, 10 jaar, groep 7
Ze is niet faalangstig geworden van AVI-lezen, maar ze vindt het zo onvoorstelbaar saai. Zij is al een paar jaar geleden geestelijk afgehaakt. "Waarom laten ze me dit doen?" Ze vroeg het zich een paar jaar geleden verbijsterd af. Ook de leestoetsen waarbij de leerkracht met een stopwatch klaarzit om te kijken hoeveel woorden ze in een bepaalde tijd hardop kunnen lezen, dat vind ik zo onbegrijpelijk. Daardoor bleef Anne een tijdlang in dezelfde AVI-groep. Ik weet wel hoe het komt: ze
heeft een hele precieze, prachtige dictie. Ze slikt geen letter in. Dus als zij 'kunstschaatsen' zegt, zegt ze niet, zoals de meeste mensen doen kunsschaatse, maar ook echt kunst- schaatsen. Dat kost teveel tijd! En dan zegt de leerkracht: "Jammer voor je, maar je komt net een paar woordjes te kort." En dus zat ze weer (ik geloof zelfs de zelfde) boekjes te lezen."

Boeken uit de bieb zijn ook besmet
Vorige week nam ik boekjes mee uit de bieb, en op één boekje stonden zonnetjes.
Florian begon meteen : neehee die mag ik niet lezen want ik ben geen zon.
Ik verzekerde hem dat in de bieb echt geen mevrouw dat controleerde en dat het voor hem nu goed te lezen was.
Erg dat hij al zo in etiketten denkt.
Zijn vriendinnetje, een 'ster' van zes jaar, hoorde ik zeggen:
'Nee, ik ben niet zo goed''.
Dat vond ik nogal treurig, dat een kind na een paar weken in groep 3 die conclusie al trekt.
Ik snap niet dat er ook nog op ster / maan / raket / zon wordt ingedeeld als er al AVI niveaus zijn.
Die zon-boekjes zijn voor de anderen toch ook geschikt na verloop van tijd?
Leren lezen is tegenwoordig echt competitie. Je ziet hieraan hoe kinderen die indeling kunnen opvatten. Het lijkt wel een kastensysteem. In dit geval een boekenkastensysteem.

Zo gaan de meningen en veronderstellingen op het schoolplein van de een naar de ander.
De meest vreemde deskundigen mengen zich in het probleem en plakken de sticker van hun eigen discipline op de hoofden van de sufgetoetste kinderen.

Technisch leren lezen of leren technisch lezen
Er zijn veel voorstanders van het op een technische manier, stap voor stap, leren lezen. Die manier is per definitie losgemaakt van de zo belangrijke spontane processen.
Dat zou best eens kunnen leiden tot tegenzin in lezen in het algemeen.
Er is ontdekt dat kinderen vooral via het schrijven inzicht krijgen in de structuur van gedrukte taal. Als kinderen eigen teksten schrijven bepalen ze zelf de inhoud van wat ze willen zeggen.
Bij het lezen moeten ze er maar achter zien te komen wat de boodschap is.
Een dergelijk spontaan ontwikkelingsproces mag volgens mij niet ontbreken bij het leren lezen. Als kinderen belangstelling voor bepaalde onderwerpen krijgen willen ze er graag over lezen. Leestechniek, leesbegrip en leesplezier, als één geheel, bepalen hoe kinderen in de toekomst hun eigen leesvaardigheid kunnen behouden.
Met andere woorden, maak je geen zorgen en hou op met de leesrace die het AVI-lezen uitlokt.

Het leesniveau op de basisschool krijgt een onvoldoende
De zeer streng uit haar ogen kijkende inspecteur-generaal van het Onderwijs Kete Kervezee is bezorgd. Ze heeft een rapport laten maken waaruit blijkt dat de helft van de basisscholen kinderen met een leesachterstand niet bij de les kunnen houden.
Ze vindt dat leesachterstand wel degelijk te vermijden is. "Het is een kwestie van gewoon goed klassenmanagement".
Kleuters op hun niveau toetsen vindt ze een goede manier om het onderwijs aan te bieden dat kinderen nodig hebben. Dat kan heel goed op een kindvriendelijke manier. Volgens Kete heerst in Nederland een sfeer dat onderwijs vooral leuk moet zijn en dat kinderen er wel aan toe moeten zijn om te leren. "Maar als het dan misgaat, roept iedereen moord en brand. We zijn de tijd voorbij dat onderwijs alleen maar leuk is. Leren is niet altijd leuk, maar het is wel noodzakelijk voor het verdere leven."

De inspecteur-generaal wijst met dreigende vinger naar het technisch lezen. Beheersing van de leestechniek is belangrijk, hiaten in het technisch leren lezen moeten zeker gevonden en opgelost worden, maar die zijn zeker niet afdoende.
Driekwart van de scholen gebruikt het AVI systeem alhoewel men vaak niet meer weet waarom het is ingevoerd.
Als de helft van de scholen daarmee blijkbaar geen effectieve manier in handen heeft om kinderen technisch te leren lezen is het misschien zo langzamerhand eens tijd om AVI, compleet met de stoffige boekjes af te schaffen en voor een aanpak te kiezen die de bezorgde moeders en een kritische inspecteur geruststelt.

Kinderen als programmeerbare machientjes
Bij het schools leren lezen blijkt dat ieder woord, iedere lettergreep en elke regel afgewogen en beperkt is per veronderstelde opnamefactor, per leeftijd, per positie in het onderwijssysteem.
Er is voor de onderwijsgevenden geen ontkomen aan: ze zijn als kruideniers bezig met wegen van de technische leesvaardigheid van kinderen en het leestechnisch niveau van teksten. Ze dreigen daarbij de inhoudelijke noodzaak van het lezen over het hoofd te zien.

Al in 1787 pleitte Nicolas Adam, de schrijver van de Directionnaire pédagogique er al voor om kinderen bezig te houden met complete woorden die ze kunnen begrijpen en die ze met veel meer gemak en plezier kunnen onthouden dan losgeknipte letters en lettergrepen. "Wanneer ge een kind een kledingstuk toont is het toch nooit bij U opgekomen om afzonderlijk de mouwen, de zakken, ze knopen enzovoort te laten zien? Neen, U laat het geheel zien en zegt tot het kind: "dit is een jas"".

Het AVI-virus
AVI staat voor: Analyse Van Individualiseringsvormen en is in 1977 bedacht door het Katholiek Pedagogisch Centrum.
AVI is naast CITO een toetsinstrument geworden.
Zelfs het frustratieniveau van de kinderen wordt getoetst. En net zoals bij iedere toets zijn de kinderen als ze getest worden uitermate kwetsbaar, ze worden gestresst en faalangstig en lezen in hun zenuwen over woorden heen die ze al lang kennen.
Evenals bij de Cito-toets, blijkt de AVI-score een selectiemiddel te zijn dat voornamelijk iets zegt over de kwaliteit van de school en de middelen die een school daarbij inzet.
Wij moeten kinderen toch iets beters leren om aan hun toekomstige leeshonger te voldoen.
Het is niet nodig dat moeders bezorgd zijn en meteen denken dat hun kinderen behept zijn met het verschrikkelijke AVI-virus.

Hoe werkt het AVI-systeem?
Men veronderstelt dat lezen indexeerbaar is. De leesindex a = 195 - (2/3)x WL - 2xZL (WL = woordlengte = 100 x aantal lettergrepen / aantal woorden en ZL = zinslengte)

AVI-1 (leesindex a > 100) korte zinnen, één per regel, samengestelde zinnen over twee regels verdeeld komen voor, af en toe hoofdletters. Eenlettergrepige woorden met eventueel één medeklinkercombinatie.

AVI- 2: twee of drie medeklinkers vooraan of achteraan het woord, tweelettergrepige woorden zonder spellingmoeilijkheden, verkleinwoorden.

AVI-3: zinnen kunnen doorlopen over de regels, alle typen één- en tweelettergrepige woorden, drie- en meerlettergrepige woorden zonder spellingmoeilijkheden.

AVI-4: leenwoorden zonder lastige, afwijkende tekenklankcombinaties.

AVI-5: zinslengte: 7 woorden, 127 lettergrepen. AVI-6: 8 woorden, 132 lettergrepen.

AVI-7: 9 woorden, 136 lettergrepen. AVI-8: zinslengte: 10 woorden, 141 lettergrepen.

AVI-9: 11 woorden, 146 lettergrepen. AVI-9 wordt gezien als het minimale niveau voor functionele geletterdheid.

Hoe leren kinderen lezen
Herinneringen aan wat kinderen vroeger beleefd hebben en hoe ze dat in verband brengen met wat ze nu zitten te lezen, is de basis van het leerproces. Wat kinderen al weten en wat ze uit boeken leren komt bij elkaar en brengt de kinderen het belang van het kunnen lezen bij. Maar bovenal leren kinderen lezen als ze over wat ze lezen kunnen praten. Daar komt bij dat als de inhoud van een boek een beetje bezonken is de kinderen er vanuit hun eigen deskundigheid over kunnen praten.

Een contraproductief effect van de AVI leesrace is dat kinderen weinig puf hebben om een AVI boek te herlezen. "Dat hebben we al gehad", roepen ze, terwijl kinderen het herlezen van een kinderboek in principe wel leuk vinden omdat de inhoud herinneringen oproept. Daar valt dan weer over te vertellen, formeel of informeel.
De manier waarop we over boeken praten heeft voor een belangrijk deel te maken hoe kinderen leren lezen.
Dan spreek ik over wat lezen werkelijk is: aandacht voor spannende stukken in een boek, terug bladeren, stukken af en toe overslaan, geraakt worden door de inhoud van het verhaal.

Stimuleer leesplezier
Leesplezier en leeshonger zijn de belangrijkste ingrediënten voor het leren lezen. De reeks van voorlezen, zelf lezen, nadenken over wat je leest, over de inhoud praten, maakt deel uit van leesplezier.
Op school zijn boeken die je met z'n allen tegelijk leest omdat er veel van in de klas zijn. Gedichten en korte verhalen kunnen daartoe gekopieerd worden. Kinderen lezen thuis, of bij Opa en Oma.
Sommige boeken worden voorgelezen. Maar bedenk dat luisteren naar een voorgelezen verhaal iets anders is dan zelf lezen. Je merkt dat als een kind in de kring vertelt over een verhaal dat ze zelf gelezen heeft, de reactie op de inhoud anders is dan bij hen die alleen geluisterd hebben naar een voorgelezen verhaal.

Wat is een boek?
De Franse filosoof Roland Barthes:
"in relatie tot de werkelijkheid gebeurt er in boeken eigenlijk niets; het draait om taal, om het nooit eindigende feest van zijn uitbarstingen"
Maar wij gunnen onze kinderen deze overgave aan het avontuur van de taal. Literatuur is een taalkunstig bouwwerk en kinderen ondergaan het als een soort toverkunst in hun hoofd.

Kinderen zijn, net zoals volwassen, allemaal verschillend bezig. Leerkrachten weten vaak uit ervaring wat kinderen leuke en boeiende boeken vinden, maar ze zullen het nooit echt zeker weten. Als het onderwijs eerlijk in elkaar zit zullen de kinderen de leerkracht daarin niet naar de mond praten.
Leerkrachten denken ook te weten welke boeken voor een bepaalde leeftijd geschikt zijn. Soms wordt dat ook in kinderboeken aangegeven: "geschikt voor…." Maar hoe vaak ook zitten de volwassenen er naast als ze denken dat kinderen geen onderscheid kunnen maken tussen de fictie van het boek en hun eigen leven van alledag.
Om daar goed achter te komen zou je veel en vaak met kinderen over hun leeservaringen moeten praten. Zulke elementen kunnen vanzelfsprekend nooit in een strak technisch systeem van bovenaf opgelegd worden.
Door het delen van leeservaringen kunnen kinderen van ieder niveau, met of zonder veronderstelde leesachterstand, elkaars ideeën goed bevatten.

Aidan Chambers:
"We moeten een evenwicht zien te vinden tussen respect voor de rechten van de individuele lezer en spreker en de gezamenlijke reacties van de groep. Het evenwicht tussen het individu en de gemeenschap is de metafoor van een werkelijk egalitaire en democratische samenleving".
Als zo'n groep een tekst gelezen heeft is die altijd rijker dan wat een kind in zijn eentje, moeizaam ploeterend door zijn of haar AVI-boekje, opslaat.

Wanneer hebben kinderen een leesachterstand?
Is dat als ze minder boeken gelezen hebben of als ze technisch te traag lezen? Of is het misschien als ze niet begrijpen wat ze lezen? Het een heeft vanzelfsprekend te maken met het ander, maar het valt ook vast te stellen dat technisch lezen kinderen het leesplezier zou kunnen benemen en in extreme gevallen juist tot leesachterstand leidt.

Leesachterstand is een cijfermatig begrip

Cijfers kunnen opgeteld worden.
Leeshonger en leesplezier kunnen niet in cijfers omgezet worden.
Leesplezier is af te lezen aan de rode konen van de lezende kinderen.
Maar een rode-konen-meter is gelukkig nog niet uitgevonden.

Roland Barthes:
"Het lezen van een verhaal is niet louter van het ene woord naar het andere woord bewegen, maar ook van het ene niveau naar het andere. Van het ene taalniveau naar het andere, de ene betekenis naar de andere. Zo lezen competente lezers en zo moeten wij kinderen leren lezen. In de loop der jaren is steeds duidelijker geworden dat kinderen van alle leeftijden dat kunnen, als de leraar maar begrijpt hoe hij ze daarbij kan helpen: door ze te omringen met boeken die de moeite waard zijn en ze tijd te bieden voor lezen en praten".


Als kinderen verplicht worden om thuis te lezen omdat ze zogenaamd "achter" zijn, ervaren ze dat als huiswerk zonder dat ze noodzaak ervan doorgronden. Ze raffelen de opdracht af zonder dat ze de inhoud opnemen. Dat heeft dus geen zin, behalve als de bezorgde moeders mee lezen en een boekengesprek houden zoals dat op school ook gebeurt. Dat levert een van die intieme momenten tussen moeder en kind op.
Tussen twee haakjes, het kan geen kwaad als er ook bezorgde vaders mee lezen.

Henk van Faassen

Geraadpleegde literatuur:
Prof. Dr. Ludo Verhoeven, dr. Hanneke Wentink, 'Stimuleer leesplezier van kinderen in het basisonderwijs' ECN Radboud Universiteit Nijmegen
Josje Sijtstra, Cor Aarnoutse, Ludo Verhoeven, 'Taalontwikkeling van nul tot twaalf', Expertisecentrum Nederlands.
Alberto Manguel, 'Een geschiedenis van het lezen', uitg. Ambo / Anthos Amsterdam
Aidan Chambers, 'Vertel eens' kinderen lezen en praten, uitg. Querido
Roland Barthes, 'Het plezier van de tekst', uitg. SUN


meer over lezen lezen