startpagina

register
trefwoorden

index
literatuur

bekijk
foto's, werk

index
gedichten


lees ook:
Elfen

Rondelen
LiefdesgedichtenPantun
G
edichten



Beschouwing: korte gedichten schrijven
De Elfjes fladderen onbegrepen rond

elfje
in kleur
uit duizend regenbogen
een vluchtige kijk op
tint

Toen Frederice van Faassen een Amerikaanse werkvorm voor het schrijven van hele korte gedichtjes had bestudeerd, kon ze niet vermoeden welke vormen de toepassing ervan in Nederland aan zou nemen.
De 'elf' was uit de Verenigde Staten geïmporteerd onder de naam 'Cinquain' *)

Korte teksten van vijf regels
Ze zijn aan voorwaarden gebonden, dat wil zeggen regel 1 is één woord, regel 2 twee woorden, regel 3, drie, regel 4 vier en regel 5 weer één woord tezamen dus elf woorden.
Per regel wordt eveneens vastgesteld waarover die moet gaan.
De vorm lijkt zo gemakkelijk dat het juist moeilijk is om zuivere resultaten te bereiken.

Elfen zijn geïntroduceerd in het Nederlandse taalgebied door de Taaldrukwerkplaats Amsterdam.
In 1987 verscheen het handboek: Taaldrukken, verder dan zeggen en schrijven, waarin de werkvorm uitgelegd is.
lees: Elfen wat zijn dat?

De associatie met 'elfjes' is onjuist en verwarrend
Slechte vormen van het schrijven van 'elfjes' doen algemeen de ronde, een reden waarom taalvormers terughoudend zijn geworden in de toepassing ervan.
Wij gaan steeds uit van de inhoud en gebruiken de vorm om de inhoud na het ontstaan van de tekst in op te bergen.
Dat is meestal een herschrijfopdracht, bijvoorbeeld om de verschillende teksten van de hele groep kinderen onder eenzelfde hoedje te plaatsen.

Het is ook mogelijk om de vorm als inspiratiebron te laten dienen.
Dan wordt het echter gevaarlijk, omdat die vorm zo dwingend kan zijn dat de teksten vervolgens niet authentiek meer zijn.
Hetzelfde doet zich voor bij 'rijmdwang' als kinderen maar iets opschrijven omdat het dan wel in de vorm past.

Eigen ervaring als basis nemen
Iets wat je hebt meegemaakt, uit de eerste hand gezien, geproefd, geroken, gevoeld hebt. Een werkelijk gebeurde situatie en eigen waarneming van kinderen.
De kinderen schrijven over hun ervaringen, maar hoe kunnen we nu stimuleren dat de teksten beter worden?
In de bovenbouw worden ze bijvoorbeeld vaak zo 'wolkig', je weet niet meer waar het eigenlijk om gaat. De leerkracht moet er dan voor zorgen dat ze weer naar de kern van hun verhaal terug keren.

Een tekst is een gedicht als die een bepaalde vorm heeft
Die vorm hoeft niet aan vaststaande eisen te voldoen, zoals een rondeel of een elf.
Het vrije vers is een dichtvorm waarvan de vorm niet van tevoren vastligt, maar ontstaat tijdens het schrijven.
De vorm zit dan in hoe de woorden en zinnen klinken en in hoe de zinnen in regels over het papier verdeeld zijn.
Een tekst is een gedicht als die kernachtig een ervaring, gevoel of impressie weergeeft.
In een gedicht staat geen woord teveel; elk woord doet ertoe.
Tenslotte: in een gedicht leg je niks uit en geef je geen mening.
Je laat de lezer in woorden zien wat jij zag, voelen wat jij voelde.

Zelf een gedicht schrijven
Het dichten heeft een magische klank en als kinderen het helemaal zelf doen wordt het helemaal fantastisch gevonden.
De mystiek van de poëzie is echter wel iets anders dan kinderen op een gemakkelijke manier het woordenbos in sturen waar de Elfjes wonen.

Men gaat de 'elfjes' overal gebruiken
We zijn er aan gewend dat werkvormen die taaldrukkers introduceren zowel gebruikt als misbruikt worden.
In cursussen voor leerkrachten en bibliotheekmedewerkers, maar ook voor politieagenten, welzijnswerkers en deelnemers in lees- en schrijfgroepen worden de Elfen gebruikt.

Zodra ik het schrijven van een 'Elf' zie aangekondigd als 'Elfje' gaan mijn haren overeind staan.
Weer een cursusleider die een gemakkelijke weg gevonden denkt te hebben en de klok wel heel in de verte heeft horen luiden.
Dat blijkt wel uit het voorbeeld dat men geeft:

kwaad
ik ben heel kwaad
kwaad zijn
kwaad en woest zijn
heel kwaad ben ik
kwaad.

De cursusleider heeft even niet opgelet, de voorbeeld elf heeft zestien woorden, een 'zestientje' dus.

Misverstand nummer één
Een gedicht moet over gevoelens gaan, 'kwaad' is een gevoel dus dat komt goed uit. En nu maar vaak het woord kwaad erin plakken.
Waar de elf verder over gaat blijft een raadsel.
Inhoudsloos en onleesbaar gepruts is het resultaat

In de Bieb schrijven
In de bibliotheek leent men niet alleen boeken uit, bibliotheekmedewerkers bedenken ook veel vormen om met kinderen gedichten te schrijven.
Dat zijn dan:
Onzingedichten
Elfjes
Woordenwinkel
Wat zou je doen als..
Rondelen
Smartlappen
Dichten op je naam
Liefdesgedichten
Woordvliegeren:
Loop of dans de gedichtjes die je schrijft

Veel van deze werkvormen hebben een aan regels gebonden vorm, maar missen de zo noodzakelijke mogelijkheid voor kinderen om aan een inhoud toe te komen.
Zoiets als een onzingedicht schrijven is wel het toppunt. Maar ook opdrachten die beginnen met "stel je eens voor dat je de baas van Nederland was" bieden de kinderen weinig meer dan een vlucht naar gefantaseerde teksten.

Onzingedicht
Vorelieniea is een kind.
Ze vroeft alles in noezie.
Ze noemt potlood akietakie.
Ze noemt juffrouw en meester polie.
Als ze iets ziet eet ze dat avlie op.
Ze noemt de kinderen vrolie.
Vorelieniea maakt altijd het einde.
Met het woordje totefrot.

Dit onzin gedicht van Angela de Graaf uit groep 5 van De Zandbank in Lelystad is te lezen in 'Jullie doen zeker veel aan gedichten.' Een bloemlezing samengesteld uit gedichten, gemaakt door kinderen van vier basisscholen die werken met het APS-project Kansrijke taal.
Dichten zou er als onderdeel van taal en taalontwikkeling echt bij moeten horen, schrijft projectleider Henk Hansma in de inleiding. Daartoe moeten onder meer aansprekende dichtvormen worden aangeboden, zoals elfjes, rondelen, wissel- en onzingedichten.

Doe maar wat woorden onder elkaar op een rij
Volgens Hansma zijn de zogeheten lange-lijs-gedichten op scholen populair.
Stefan Kroezen (groep 7) van de Mr. Sieberingschool in Nieuw Balinge (Dr.) maakte er eentje over rekenen:

rekenen
rekenen
rekenen
rekenen
rekenen
rekenen
is
niks
aan
dus
daarom
gaan
we
plassen
plassen
plassen
plassen
plassen
plassen
om
tijd
te
rekken

Zijn we in het onderwijs nu helemaal stapelgek geworden om met dit soort onzin taal te stimuleren?
Er mankeert kennelijk veel aan het taalgevoel van de leerkrachten en de taalmethode knutselaars om dit soort vormen als poëzie op school te introduceren.

Juf Naomi is een soort Internetjuf
Ze geeft adviezen over taal.
Naar aanleiding van gedichtendag heeft ze een inleidend gesprek met kinderen gehad over de nieuwe gekozen Dichter des Vaderlands, Driek van Wissen.
Ze vertelt:
"Een aantal van zijn gedichten heb ik de kinderen laten lezen en laten beoordelen. Voor kinderen zijn deze gedichten vaak nog heel goed te begrijpen. Zo hadden we een gedicht over Giro 555 en de Kindertelefoon.
Vervolgens heb ik de kinderen uitgelegd dat allemaal een zelfde soort gedicht schrijven. Een elfje.
Ze mochten in dit geval schrijven over de Winter of over Valentijnsdag.
Het elfje knippen ze heel mooi uit (bijvoorbeeld in de vorm van een hartje) en wordt op een gekleurd papier geplakt. Nu nog even een mooie illustratie erbij die goed bij het gedicht past en klaar alweer!"

Matige clichématigheid
Driek van Wissen als voorbeeld van een nationale dichter.
En dan die belerende onderwerpen van onze Driek: Giro 555 en de Kindertelefoon.
De voorbeelden die Juf Naomi vervolgens voorstelt zijn zo afgetrapt als ze maar zijn kunnen: een seizoen, of nog erger Valentijnsdag. Een dag waarop de poëzie per definitie geweld aangedaan wordt.
Er dan nog een enorme beeldende tip: "knip je elfje in de vorm van een hartje uit"
Vervolgens nog "even" een mooie passende illustratie erbij en klaar is Kees.
Het valt me ook op dat de kinderen een Elfje mochten schrijven, alsof daar toestemming van de juf voor nodig is.
Daar komen dus al die clichématigheden in het onderwijs vandaan.
Juf Naomi bedenkt ze en luie leerkrachten kopieëren er lustig op los.

Elfjes maken volgens een Centrum voor Educatieve Dienstverlening
Natuurlijk heb je wel eens van elfjes gehoord. Elfjes uit het sprookjesbos. Maar weet je dat er ook kleine gedichtjes bestaan die elfjes worden genoemd? Zo begint een lesbrief.
Men geeft als voorbeeld:

zondag
nat buiten
ik zit binnen
ik verveel me niet
prima

Zelf elfjes maken is leuk om te doen. Alleen of met z’n tweeën.
Op de computer kun je experimenteren met lettertype, grootte , schuinsgedrukt, dikgedrukt, uitlijnen enz. Zo kan elk gedichtje er anders uitzien.
Vraag aan je leerkracht een werkblad om elfjes over Het weer te oefenen. Je kunt er 9 maken, maar ook b.v. 6 elfjes en 3 tekeningen die je maakt in Paint. Een goed gelukt elfje staat vast ook heel goed in grote letters op 1 pagina. Als je de bladzijde opsiert met tekeningen wordt het een mooi werkstukje. Je beste elfje kun je opsturen naar de Tentoonstelling. Anderen kunnen er dan ook van genieten.
Genieten van computergestuurde tekeningen en gemanipuleerde teksten is wel iets anders dan ontwikkelen van een zuivere taalbeleving bij kinderen.
Vooral het voorgeprogrammeerde mechanische gemak waarmee kinderen hun teksten en beelden kunnen bewerken staat hun eigen creativiteit in de weg.
[bron GCO Fryslan,gefuseerd met OBD Groningen ]

Dichten is te leren volgens het dichtwoordenboek
Gedicht dat uit elf woorden bestaat.
Versvorm die geschikt is om het dichten te leren.
Voorbeeld:

geel
de ogen
in het donker
zijn het misschien kattenogen
miauw

De regels ervoor luiden:
Eerste regel: één woord.
Het woord roept een bepaalde sfeer op.
Tweede regel: twee woorden (bijvoorbeeld een zelfstandig naamwoord en een bijvoeglijk naamwoord)
Het ene woord zegt iets over het andere.
Derde regel: drie woorden; mogelijkheid: ( ... - werkwoordsvorm - ...)
Vierde regel: vier woorden
Er wordt iets van een conclusie getrokken.
Dit kan met een gevoel, een indruk, een beeld etc. te maken hebben.
Vijde regel: één woord
[bron: dichtwoordenboek]

Hogeschool Arnhem maakt ook lesideeën
Neem een ding, dier of mens in je hoofd waarover dit gedicht zal gaan.
Kies iets wat erbij past en schrijf dit in 1 woord op. Bijvoorbeeld de kleur, het karakter, de geur, de smaak, etc.
Stap 2: Wie of wat heeft de kleur, de geur, de smaak of het karakter? Schrijf dit in 2 woorden op. Stap 3: Waar is het ding, dier of mens? Het antwoord hierop mag 3 woorden zijn. Stap 4: Wat doe je ermee? Het antwoord hierop mag 4 woorden zijn. Stap 5: Wat zegt het? Welk geluid maakt het? Wat doet het? Het antwoord hierop mag 1 woord zijn.
Voorbeeld:

geel
de ogen
in het donker
zijn het misschien kattenogen
miauw

Die gebruiken dus het voorbeeld uit het dichtwoordenboek, ook lekker makkelijk. Hieruit blijk tevens dat PABO-studenten de werkvorm niet eerst in een klas met levende kinderen uitvoeren alvorens die als idee te verspreiden.
[bron: lesidee Hogeschool Arnhem en omstreken]

Groep 6: het Elfje
"We gaan vandaag een elfje maken! Laten we eens op het bord schrijven waar we aan denken als we een elfje maken". De kinderen denken vast en zeker aan het sprookjesfiguur het elfje, omdat deze gedichtvorm voor hun nog onbekend is. Dan ga ik uitleggen dat naast het sprookjeselfje er ook nog een ander elfje bestaat:
luister maar: ik lees het volgende elfje voor:

Rood
Vurig, liefde
Hoort bij mij
Vind je het mooi
Ach

Als het goed is horen de kinderen niets bijzonders, ze horen een, misschien iets ongewoon, gedicht. "Maar let eens op, ik ga het gedicht op het bord zetten. Wat zie je nu allemaal?" Het is de bedoeling dat ze de 1,2,3,4,1 structuur zien. Hierna leg ik uit dat zij dat ook gaan maken. Ik stel vragen met betrekking tot geluiden of voorwerpen die ze dagelijks zien of horen. Hiér gaan we het elfje over maken. De uitleg doe ik aan de hand van de volgende punten:
1. Je kiest voor jezelf bijvoorbeeld een kleur, maand, getal, dier of ding. (1 woord)
2. Dan geef je dat wat je bij 1 hebt gekozen een bepaalde indruk bij jezelf. (2 woorden)
3. Dan vraag je waarom? aan die indruk en antwoord je met 3 woorden.
4. Dan stel je een vraag aan het onderwerp met 4 woorden.
5. Het voorwerp geeft dan een reactie op die vraag in 1 woord.

Als slot mogen de kinderen die willen hun gedicht gaan voordragen, iedereen luistert.
Voorbeelden:

IJs
Koud, glad
Is gaan vriezen
Heb je het koud?
Ja

Auto
Heel dom
Het is lastig
Waarom doe je dat?
Toet

En dan een verzuchting van studenten

Zucht
Vele woorden
Niet gewillige oren
Informatie die uiteindelijk vervaagt
Hoorcollege

Een Elfje als relatiegeschenk
Op 14 februari viel er een heuse Valentijnskaart op de mat van de relaties van Reëlle Communicatie in Best. Geen liefdesverklaring, maar een blijk van waardering. Om haar ruimhartige gedachten te verwoorden, gebruikte Reëlle een Elfje. Op een Valentijnskaart mag een gedicht tenslotte niet ontbreken. Bijzondere relaties waarderen in een Elfje. Buitengewoon persoonlijk, maar gewoon Reëlle!
(En die mensen geven advies hoe je moet schrijven!?!)

Schrijf een Elfje in de Culturele Hoofdstad van Drenthe
'Elfjesschrijfwedstrijd' voor basisschoolkinderen zijn zeer in trek en worden bij vele gelegenheden uit de kast getrokken. Bijvoorbeeld in het kader van de Kinderboekenweek, en ter gelegenheid van Assen Culturele Hoofdstad Drenthe 2005, is er voor kinderen een wedstrijd in het schrijven van Elfjes.
Voorbeeld:

Zaterdag
Naar Assen
Trucks van klasse
Een kamer vol trucks
Cool

Tussen de bedrijven door het geweld van TT Assen in de aandacht gebracht.
Een jury zal bepalen wat de beste Elfjes zijn. Hupsakee, lekker makkelijk, weinig aan uit te leggen, elf stappen, vlug thuis.

Oude van dagen, senioren genoemd, doen er ook aan:

Verhuld
Gewild onbegrepen
Al ziende blind
Een boodschap cryptisch verpakt
Waarheid.

De Young Writers Club schrijft mee:

Picture,
That picture,
Picture of you,
Can't put it away,
Because

Eyes,
Blue eyes,
Eyes of you,
Piercing right through me,
While

Thoughts,
I think,
About us two,
And I'm crying
So

Megara: age 16

Note: A teacher in 'de basisschool' taught me this style. It's called 'elfje' (because elf means eleven and all the stanza's are of eleven words) and there are certain rules to it. First of all every stanza needs to have eleven words and every sentence one more than the one before, except for the last one of a stanza (so that makes 5 sentences) and if it's longer then one stanza the last word of one stanza needs to connect to the second sentence (of two words) of the next stanza. Hope I succeeded a little bit.
[bron: young writers club]

Onderwijs maak je samen
De kinderen moeten een Elfje gaan schrijven bij een muziekfragment.
Leg uit wat een elfje is en geef een voorbeeld van een elfje.
Zorg dat de kinderen genoeg ideeën hebben opgedaan tijdens het gesprek om aan de slag te kunnen met hun eigen elfje.
Ze schrijven eerst een klad versie. Als ze tevreden zijn over het resultaat mogen ze het in het net schrijven en eventueel een toepasselijke tekening erbij maken.

Deze les tijdens een stage uitgevoerd en de kinderen waren erg betrokken en enthousiast. Er zijn echt heel veel leuke resultaten uit voort gekomen!

Voorbeeld van een Elfje:
Herfst
blaadjes vallen
van de bomen
het wordt bijna winter
herfst


Elfjes
Kennen jullie 'elfjes'? Neen, niet die figuurtjes uit sprookjes. Het
zijn gedichtjes. Maar ze zijn maar 11 woorden lang. Cursisten van
centrum voor basiseducatie van Brugge maakten ze

Spelen
veel spelen
lang gaan spelen
wij spelen veel buiten
jippie jochei!
Wablieft
krant Wablieft
wekelijkse krant lezen
wablieft is mijn krant
Krrrant!
stemmen
zacht gefluister
zoekt een uitweg
echo kaatst woorden terug
chaos

De museumrondleiders doen mee
Elfjes van de zee: dicht- en tekenwedstrijd. Er dwarrelden in de zomervakantie van 2004 heel wat elfjes rond in het Gemeente Museum den Haag. De educatieve dienst bedoelt niet van die ragfijne wezentjes met vleugels, maar een bijzonder soort versjes van elf woorden.
De wedstrijd ‘Elfjes schrijven over de zee’ heeft meer poëzie en illustraties doen ontstaan dan van tevoren was gedacht. Uit de inzendingen werd één winnaar gekozen.
Leerlingen van de basisvorming van het voortgezet onderwijs schrijven Elfjes over hun favoriete schilderij in de tentoonstelling: 'De keuze van Vincent' in het Van Goghmuseum

Kijk
Iedereen kijkt
Waarover fluisteren zij
Waarop richten zij de
Aandacht

Streepjes
Helder vrolijk
Geïnspireerd Rembrandt Delacroix
Maar met eigen smaak
Van Gogh

Regent
het altijd in
Japan of is
het een stortbui.
Prachtig geschilderd


Korenveld
onder onweerslucht
Vrolijk niet zoals
het moet zijn onbegrijpelijk
raar

Perspectief
Kleine boot
Op lichtblauw water Geboeid persoon en treiteraar
Reflectie

Eenzaam
Eenzame vrouw
Eenzame romantische vrouw
Eenzame verdrietige romantische vrouw
Aantrekkelijk

Lamp
Aan plafond
Zeer verdrietig vermoeid
Heel verdrietig en donker
Prachtig

Rembrandt
Mysterieus en donker
Hij kijkt angstig verdrietig
Tegelijkertijd met zelfvertrouwen en
Rust

Zaaier
Bij zonsondergang
Zaaien om te
Leven grauwe dagen in
Duisternis

 


Vorm geven aan je gedachten

Op de Freinetschool in Hoofddorp proberen we kinderen niet alleen taal te gebruiken om iets te leren, maar ook om zelf je gedachten vorm te geven. Eén van de creatieve vormen om dat te doen is het schrijven van elfjes.
Natuurlijk moeten elfjes een mooie vorm krijgen.
De onderstaande elfjes zijn gestempeld en met wasco gekleurd.

Beer
groote voeten
hij is groot
hij maakt zich klein
bang
Konijn
hij rent
zij is lief
zijn vagt is dik
pluisje
Olifant
hij stampt
hij is lief
hij heeft een slurf
sterk

Een selectie verschrikkelijke elfjes

bloem
een bloem
een mooie bloem
een erg mooie bloem
bloem

lief
ik ben
ik ben lief
ben jij ook lief?
lief

 

hallo
ik ben
grappig en blij
omdat ik van glijbaan
glij

satan!
satan is
satan is de
satan is de duivel
vagevuur

ik
ik vind
ik vind herfst
ik vind herfst fijn
herfst

ik
ik ben
ik ben blij
ben jij ook blij
meisje

De Elfen zijn verzameld en van commentaar voorzien door Henk van Faassen

*) Cinquain: Syllabic verse form
Despite its French name, is an American poetry form that can be traced back to Adelaide Crapsey. Crapsey, influenced by Japanese haiku, developed this poetic system and used it to express brief thoughts and statements. Other poets who popularized the form were Carl Sandburg and Louis Utermeyer. While the form does not have the extensive popularity of haiku, it is often taught in public schools to children because of the form’s brief nature.
Gradually increasing number of syllables in each line until the last line, which returns to two syllables.
Form for younger students:
First Line: 2 syllables One word, giving title
Second Line: 4 syllables Two words, describing title
Third Line: 6 syllables Three words, expressing action
Fourth Line: 8 syllables Four words, expressing a feeling
Fifth Line: 2 syllables Another word for the title.

Zoals hier blijkt, schrijft men ook het aantal lettergrepen voor.