startpagina

register
trefwoorden


index
literatuur


bekijk
foto's, werk




 


 


Reggio Emilia in Amsterdam
De verloren eer
van de kinderen op De Werkschuit



Twee sporen

De kinderen van Reggio Emilia nu trekken in Amsterdam meer aandacht dan de kinderen van De Werkschuit toen. De medewerkers van de Werkschuit waren kunstenaars met een pedagogisch didactische bijscholing. In Italië noemt men deze kunstenaars atelierista.
Er blijkt een evenwijdig spoor tussen de pedagogiek van De Werkschuit in Amsterdam en de Pedagogiek uit Reggio in Italië te lopen.

Het is geen toeval dat kinderen in het SM hun werk tentoonstellen. In 1950 en 1953 zijn er al tentoonstellingen onder de titel 'Kinderen uiten zich' door de Werkschuit gehouden.
Het is de moeite waard om de mijlpalen langs de sporen, die kinderen trekken, te ontdekken.
[ Henk van Faassen ]

Aansluiting bij het kind zelf
Als deze wereld nog te redden is dan moet die te vinden zijn bij het kind en zijn opvoeder.
"In ieder kind bloeit, stil verborgen, een wonderbloem".
We moeten wel gebruik maken van de mogelijkheden in een kind, een natuurlijke drang tot activiteit, verlangen naar kennen en kunnen, en altijd op zoek naar belangwekkende zaken in het leven.
We moeten nooit negatief, maar steeds positief te werk gaan, niet "Jantje blijf af, maar Jan geef aan".
[ Jan Ligthart in 'Jeugdherinneringen' ]

O, waarde vrienden

Er zijn twee mannen die voor het onderwijs aan arbeiderskinderen een bijzondere betekenis gehad hebben. "De onderwijzer met eigen inzichten moet het hebben van zijn intu´tie, waarmee hij de kinderen beoordeelt naar eigen individualiteit. De klas geeft dan vanzelf aan als hij het mis heeft. Niet de letters van den man aan de schrijftafel, de daden van den man voor de klasse zijn paedagogiek.
[Theo Thijssen in 'Het Grijze Kind']

Twee pedagogieën
Het pedagogisch gedachtegoed dat in de kindercentra van Reggio Emilia in Italië ontwikkeld is stoelt op overbrugbare tegenstellingen. Kunst tegenover Wetenschap, Individu versus Gemeenschap, Kind versus Volwassene, Genieten versus Studeren.
[ Loris Malaguzzi ]

Nieuw is alles eens, maar niets blijft het
Er is een onmiskenbare overeenkomst met wat de Werkgemeenschap voor Vernieuwing van Opvoeding en Onderwijs (WVO) al in 1936 in Nederland introduceerde.
" Ervaren wij het niet als zielig, soms bijna tragisch, wanneer wij in aanraking komen met iets, dat de naam 'nieuw' draagt, maar waarvan wij bij de eerste aanblik merken, dat het al evenzeer verouderd, even duf en star geworden is, als zijn minder pretentieuze concurrent die zich niet van dit gevaarlijke etiket heeft voorzien?"
[ Kees Boeke ]


De Werkschuit en de dogma's
Ontwikkeling van creatief vermogen én een gevoel voor schoonheid. Die visie wordt door de kunstenaars, die de Werkschuit opgericht hebben, concreet omgezet in werkvormen voor ieder die met kinderen werkt.
Binnen de Montessoribeweging zijn geen bezwaren tegen de opvattingen van de Werkschuit ondanks het feit dat veel dogmatische montessorianen het tegendeel beweerden.

Sporen van een zekere dogmatiek valt bij de hedendaagse Reggionianen niet te ontkennen. Ondanks verschillen in volksaard en onderwijsopvattingen moeten alle Nederlandse initiatieven het keurmerk uit Italië dragen.
Zelfs de Nederlandse kunstenaars moeten een Italiaans insigne dragen: Atelierista.

De ideeën
Kunst dient de grondslag van de opvoeding te zijn. Het gaat niet om een opvoeding tot kunst maar om eigen ontplooiing waarbij gebruik gemaakt werd van aan de kunsten ontleende expressievormen zoals poëzie en muziek, verbaal en auditief. .
[ Herbert Read, cultuurfilosoof ]

Kindertekeningen in het museum
Willem Sandberg is een overtuigd voorstander van de vernieuwingsbeweging in de kunsten en omarmt de Cobra kunstenaars. Vandaar is zijn verbondenheid met kindertekeningen gemakkelijk te verklaren. Samen met de medewerkers van De Werkschuit sleept hij kindertekeningen zijn museum in. Er wordt in 1951 een spraakmakende tentoonstelling ingericht. Er is ondermeer een 'vuilnishoop' van kindertekeningen te zien die op een 'kopieermanier' gemaakt zijn.
Deze aanschouwelijke manier van tentoonstellen van een opvatting over verkeerde methodes werd door bepaalde mensen als persoonlijke belediging opgevat, hetgeen enige stof deed opwaaien, wat ook nodig is
De schoollokalen werden als fantasieloos, lelijk en gespeend van inspiratie bestempeld.
Er werd uitsluitend uniform klassikaal onderwijs gegeven door mensen die tevreden waren met smakeloze rotzooi.
[ Willem Sandberg, directeur Stedelijk Museum ]

Kinderen uiten zich
Een tweede tentoonstelling is in 1953. Deze keer hangen er mooie kindertekeningen in plaats van de voorbeelden van hoe het niet moet. Het gaat er niet om dat kinderen kunstenaars in de dop zijn, maar om de ontwikkeling van creativiteit en vrije ontplooiing in algemene zin.

We gaan de kunst teruggeven aan de kinderen
Dat roept de latere museumdirecteur Rudy Fuchs in 1998 bij een tentoonstelling van het werk van kinderen uit Reggio: Hij denkt aan Cobra. "Ieder mens is een kunstenaar", maar hij vergeet wat zijn illustere voorganger tot stand bracht.
Maar ja dat was in die jaren zestig

Toch meldt Marlies van der Veer, docent expressie en beeldende vorming op het college voor peuterleiders, dat ze nog steeds teert op de ideeën uit de jaren zestig. Het gedachtegoed van De Werkschuit houdt haar gaande.
Maar er is iets mis gegaan sindsdien.
Wat moeten we opsporen om de draad weer energiek op te pakken?

Het begin van de sporen
Zes dagen na het einde van de tweede Wereldoorlog bouwen bewoners van Villa Cella, een dorpje iets buiten Reggio Emilia, in Italië, uit de bakstenen van verwoeste huizen een kindercentrum voor jonge kinderen. Het geld kwam van de verkoop van een legertank, een paar vrachtauto's en twee paarden die de Duitsers achtergelaten hadden.

Na acht jaar strijd tegen de Katholieke kerk lukt het in 1963 een gemeentelijk kindercentrum voor 3-6 jarigen in Reggio Emilia te beginnen.
De school volgt de visie van Loris Malaguzzi. Verkenningen buiten de school zijn een vanzelfsprekend onderdeel van de dagelijkse ervaringen die de kinderen bij het spelen opdoen. Ze ontwikkelen daar hun denken en hun taal.
Kindertekeningen zijn kunst in het eerste kindercentrum in Reggio

Kenmerkend voor de centra die hierna overal in Reggio Emilia ontstaan is de aanwezigheid van kunstenaars, de Atelierista, die in de werkplaatsen voor kinderen uitdagende beeldende activiteiten uitvoeren.
Deze experimenten zijn te vergelijken met de activiteiten die al eerder op De Werkschuit door kunstenaars uitgevoerd werden, en waarvoor het gedachtegoed van onder andere Maria Montessori, Celestin Freinet en Piaget model staat.

Taaldrukken in afgeleid van cultuuraspecten
In 1976 gaat De Taal- & Drukwerkplaats open als een taalvormende werkplaats, om te benadrukken dat taal ook iets is dat door iedereen 'gemaakt' kan worden. In deze werkplaats gebruik je taal als gereedschap.
Krabbels beginnen bij kleuters de vormen van letters aan te nemen. De werkelijke bron van ontluikende geletterdheid in de beste zin van het woord. Met taaldrukwerkvormen kunnen ervaringen van kinderen op dat moment voor het eerst, behalve met beelden, ook met woorden vastgelegd worden.
Bijvoorbeeld wordt het groepsgevoel gestimuleerd doordat alle stappen die in het taaldrukproces gezet worden vanuit een groep ondernomen worden.
Dat wil echter niet zeggen dat de individuele uiting ondergeschikt is aan het groepsproces.
Het is datgene dat mensen in een gemeenschap, met hun denk- en vormgevend vermogen, hebben gemaakt om het 'alledaagse' betekenis, waarde en zin te geven.
De waarde van taaldrukken als vormend aspect van de kunsten is mensen en dus ook kinderen, zich er van bewust te laten zijn dat dit vermogen niet afhankelijk is van een kunstzinnige professionaliteit.
In de praktijk van de kunstzinnige vorming is het misverstand grotelijks aanwezig.
Men denkt dat de kunstenaars de bezitters zijn van de oorsprong en de kracht van het heilige der kunsten en als je nu maar zorgt voor een goede imitatie naar inhoud en techniek.
De waarde van taaldrukken op dit punt is dat gebruik gemaakt wordt van universele talige technieken. Die technieken zijn niet afhankelijk van de moedertaal en de mate van kennis van de tweede taal.
Ik verwijs bijvoorbeeld weer naar de taaltekening en de vormstempels als universeel talig instrument.
[ Henk van Faassen ]

Pedagogiekontwikkeling
Als Margot Meeuwig in 1995 de stichting pedagogiekontwikkeling voor het jonge kind opricht, is aan niets te merken dat ze zich baseert op verworvenheden uit Nederland. Liever richt ze zich op Reggio Emilia, waarschijnlijk omdat dit begrip lekker exotisch klinkt.

Fascinatie
Het is onjuist om het belangrijke werk dat de vele Nederlandse kunstenaars verricht hebben om het pedagogisch handelen met betrekking tot de creativiteit van jonge kinderen te verbeteren te negeren. Intrinsieke motivatie is als een fascinatie
Inspelen op de natuurlijke exploratiedrang van mensen, de behoefte om de eigen mogelijkheden te vergroten. Begeleiders kunnen 'lerende' helpen bij het vinden van die fascinatie en er een passende structuur bij aanbieden.
[ prof. Dr. F.Laevers, universiteit Leuven ]

Emotionele ontwikkeling
Na de oorlog heerst binnen het onderwijs een gebrek aan emotionele ontwikkeling van kinderen.
Tekenen is meer dan het vervaardigen van een nette kopie van een inhoudsloos voorbeeld.
De kunstenaars van de Werkschuit vinden dat kinderen zoveel mogelijk vrij gelaten moeten worden, maar dat een zekere didactiek niet mag ontbreken.
Gestimuleerde Expressie, Vrijmakende technieken zijn de sleutelbegrippen.
[ Langevin en Lombard, pedagogen ]

Speel goed met goed speelgoed
Ouders moeten hun woning inrichten op een manier zodat kinderen er lekker kunnen spelen met verantwoord speelgoed. Arbeiderskinderen spelen wel meer buiten dan kinderen van hoger opgeleiden, maar hebben minder speelgoed en mogen ook de boel thuis niet vies maken met hun spel. Leermoeilijkheden op school zijn toe te schrijven aan belemmeringen van speelmogelijkheden.
[ Wilhelmina Bladergroen, pedagoge 1957 ]

De honderd en eerste taal van de kinderen
Er verschijnen verschillende handboeken over het werken met taal in combinatie met drukken.: "Taal leren op eigen kracht" gaat over hoe Taalvorming dat kan helpen om het evenwicht tussen taal leren en taal verwerven te herstellen. Een thema dat een duidelijke plek voor taal aangeeft voor de Reggio pedagogiek maar daar niet terug te vinden is.

Op veel scholen leeft de wens om effectiever en betekenisvoller les te geven in schrijven. Met reden: een goede schrijfvaardigheid is belangrijk in allerlei onderwijs- en beroepssituaties, ook in het digitale tijdperk. Hoe leren kinderen in het basisonderwijs teksten schrijven, hoe goed moeten ze daarin worden en hoe kunnen leerkrachten hen daarbij ondersteunen?
Het handboek "Iedereen kan leren schrijven" verschijnt in 2018. Schrijfplezier van de kinderen ondersteund leerkrachtenin het basisonderwijs.

Met kleuters kun je de hele dag praten, als je wilt
Dat varieert van vragen wat ze op hun boterham willen tot nagaan hoe die ruzie nu precies kwam; van praten over de lieveheersbeestjes die ze op het speelplein vinden tot boekjes voorlezen.
Praten is taal, net als schrijven. En voor kleuters is tekenen ook taal. Bij taalvorming kijken we naar taal als een middel waar je jezelf mee kunt uitdrukken, net zoals je dat met beweging kunt doen, met spel of met verf.
De bron is onze eigen nieuwsgierigheid naar wat kinderen meemaken, wat ze beweegt en wat ze waarnemen.
[ Suzanne van Norden ]

Talige signalen
Wat zijn de vaardigheden van de 'Atelierista' als het om taalontwikkeling gaat?
In het boek 'De honderd talen van kinderen' valt mij op dat het voornamelijk gaat om beeldende taal, muzikale taal, bewegingstaal, taal van verbeelding en fantasie enzovoort.
De honderd en eerste taal, die van het verbale vermogen mag van mij best meer aandacht krijgen.

De basisvaardigheid van een begeleider van peuters en kleuters is een optimaal vermogen om talige signalen van hen op te vangen.
Die signalen manifesteren zich niet altijd, of liever gezegd niet vaak, in een taal met woorden zoals wij die kennen. Het kunnen ook andere uitingen zijn zoals bijvoorbeeld gebaren of spontane huilbuien en dergelijke.
Het is daarom zaak die uitingen te kunnen decoderen.
[ Henk van Faassen ]

Reggiopolitie
Veel mensen zien de Stichting Pedagogiek Ontwikkeling Reggio Emilia, SPOREN, als een moeilijk toegankelijke organisatie die de ideeën en pedagogiek van Reggio Emilia wil beschermen.
"We zijn serieus en willen de diepte in. Dat wordt niet altijd gewaardeerd. Dat is soms frustrerend, maar eerst moesten we ons de visie zelf eigen maken.
In Italië willen ze juist niet geïmiteerd worden. Ik wil niet mystificeren, maar een concreet voorbeeld zijn voor anderen. We waren lange tijd onzichtbaar, maar de komende jaren zullen we naar buiten treden, omdat er allerlei ontwikkelingen in gang zijn"
[ Margot Meeuwis ]

Sporen van Reggio
In Amsterdam zijn die sporen voornamelijk duidelijk te herkennen in het kindercentrum De Platanen en in Basisschool De Kraal.
Op een driedaagse conferentie met een tentoonstelling in het werkgebouw Het Veem in Amsterdam treedt de Stichting Pedagogiek Ontwikkeling Reggio Emilia in november 2007 naar buiten.
De drie dagen hebben als thema: "Kinderen zijn elkaars eerste pedagoog", De tweede pedagoog is de groepsleider, de "Pedagogista", zijn de ouders en leerkrachten. Als derde "Pedagoog" wordt de ruimte en het materiaal dat zich daar in bevindt aangewezen.

Zoeken en vinden
In het najaar van 2007 zijn de kinderen met hun beeldend werk opnieuw in het Stedelijk museum. Gerelateerd aan de tentoonstelling van het kunstenaarsduo Heringa / Van Kalsbeek worden op 15 basisscholen in Noord-Holland binnenschoolse projecten op basis van de Reggio benadering, maar los van stichting SPOREN ontwikkeld, begeleid door 15 kunstenaars.

Motto: Creativiteit is de vrijheid om ieder moment iets van een andere kant te bekijken.
[ Carla Rinaldi, Reggio Children ]

Vakopleiding
De Reggio benadering is inmiddels ook doorgedrongen tot de PABO.
De Hogeschool Edith Stein in Hengelo past de Reggiobenadering toe. "Snel modelleren bevordert het proces bij kinderen."
Reggio is een inspiratie voor beter onderwijs, ook in de kunstvakken. "Om de nodige vragen bij de studenten op te roepen gebruiken we de kunstvakken de benadering uit Reggio Emilia.
De studenten krijgen een filmpje te zien waarop een groepje kinderen aan het werk zijn met papierenplakband en speciaal bij elkaar gezocht kosteloos materiaal.
De studenten reageren door te kijken aan welke competenties gewerkt wordt, wanneer kinderen op deze manier ruimtelijk aan het werk zijn."
De studenten kregen de kans om zicht te krijgen op de betekenis van een rijke leeromgeving en de betrokkenheid van het kind bij het proces. We proberen binnen onze opleiding deze leerlijn verder uit te breiden naar een minor. De Reggio-benadering kan zo een inspiratie zijn voor beter onderwijs.
[ Jaap Besteman, kunstenaar en docent Beeldende Vorming ]

Op de PABO willen we studenten een onderzoekende en nieuwsgierige werkhouding bij brengen.
Zowel bij leerpraktijk/pedagogiek als bij beeldende vorming besteden we aandacht aan de doorgaande processen in het onderwijs van onder andere Reggio Emilia.
In het onderwijs van Reggio Emilia worden groepsleiders intern opgeleid.
In de schoolpraktijk leren zij het vak. Dit geeft kwaliteit, omdat de goede pedagogische aanpak gecontroleerd wordt door pedagogen op de achtergrond.
De groepsleider wordt ook ondersteund door een kunstenaar die inspiratie en visie meegeeft.
Deze onderwijsvorm is in Nederland misschien op een andere manier mogelijk, door de functie en het docententeam van de Pabo te verschuiven naar de basisschool. De Pabo-student brengt bij deze stage meer tijd door in de basisschool en wordt hier meerdere uren per week gecoacht door een Pabo-docent. Binnen Nederland zijn enkele ideeën voor pilots op dit gebied. Hopelijk krijgt dit opleidingsvisioen de komende jaren een kans om zich in de praktijk te bewijzen.
[ Sarai van de Boel, docente Educatieve Faculteit Hogeschool van Amsterdam ]

Is er een gevaar?
Het gevaar bestaat dat als we kinderen in de eerste vijf levensjaren opbergen in de getto's van de crèches dat hun leerproces beperkt wordt. Ze moeten het ware leven in!
Je kunt kinderen informeren als ware het objecten. Je kunt kinderen echter niet 'be-kennissen'. Kennis is een persoonlijke staat waarin je je bevindt. Daarom moet kennis omgezet worden, vertaald worden, naar informatie om het te kunnen overbrengen en niet andersom. Dat geldt al voor de peuters in een Reggio kindercentrum

We stoppen kinderen allemaal in een soort Disneyland
Scholen zijn getto's voor kinderen geworden. Waar kinderen vroeger in grote huizen, soms kastelen, met volwassenen samen leefden zitten ze nu opgeborgen in gezinshokjes. Die gezinnetjes worden angstvallig afgescheiden van de boze wereld, van het leven op de straat waar het onveilig moet zijn. Het gezin als hoeksteen van de samenleving, maar wel een samenleving vol, christelijke, waarden en normen.
"als we onafhankelijke kinderen willen opvoeden moet er behoorlijk wat veranderen aan het gedrag van volwassenen".
[ Margaret Mead ]

Als we kinderen niet belasten met doelen van educatie zullen we onszelf bevrijden
Honger, kinderarbeid en prostitutie daaronder lijden veel kinderen. Kinderen hebben te weinig praktische mogelijkheden om zichzelf te realiseren. De rechten van het kind zijn in hoge mate theoretisch.
Ze hebben geen eigen toegang tot de media, hun invloed is altijd afgeleid van die van volwassenen. Kinderen zijn sociaal gevormd door de onverdraagzaamheid van de vorige generatie terwijl we verwachten dat ze tot een betere wereld bijdragen.
Toch is vernieuwing van de samenleving het enige alternatief tot een culturele omwenteling als we een forse revolutie als middel verwerpen. Ons leven dient herbouwd te worden en dat moet gebeuren in een zorgzame coöperatie met kinderen.
Weten we het antwoord op de vragen van kinderen wel als ze willen weten waarom we ons in auto's verplaatsen in plaats van te lopen?
Waarom ze de postbode geen kusje meer mogen geven?
In videospelletjes leren kinderen schepen tot zinken te brengen. Al zulke spelletjes hebben een identiek patroon van ruimtes waar ze moeilijkheden uit de weg moeten gaan om een schat te bereiken. Dit staat lijnrecht tegenover de noodzaak van een vernieuwde aanpak van opvoeding en onderwijs waarbij de schat in de kinderen zelf aanwezig is.
De vreugde van het leven zelf is een verloren bron.
De volwassen wereld heeft van de kinderen te leren hoe die vreugde terug te winnen.
[ prof. Hartmut von Hentig ]

Een explosie van onderwijsconcepten
We worden doodgegooid met werkwijzen zoals Ervaringsgericht onderwijs, Ontwikkelingsgericht onderwijs, Basisontwikkeling, Piramide, Kaleidoscoop, Reggio Emilia. En nog vele buitenlandse varianten.
Vinden we een hoge score op een toets een criterium om de ontwikkeling van kinderen te beoordelen? Of willen we andere kwaliteiten meewegen?
Wat willen we met onze kinderen?
Kinderen moeten niet alles van de volwassene opgelegd krijgen. Nadruk zou moeten komen te liggen op een geslaagde interactie tussen leerkracht en leerling.
Er bestaat geen simpele techniek om een onderwijsconcept voor een kindercentrum te bepalen. Er moet veel meer discussie ontstaan.
De eenheid tussen denken en doen van een geheel team moet gestimuleerd worden.
[ Bert van Oers: Onderwijsconcepten in De wereld van het jonge kind. sept. 2000 ]

meer literatuur over stromingen