lesontwerp
Beeldtaal en kleuters

Het gaat om het verhaal
Bij eerst beeld en dan pas taal is het ontwikkelen van een vermogen om te associëren het belangrijkste doel. Associëren kan naar aanleiding van teksten en in dit geval vanuit afbeeldingen . De tekening is er het eerst. De vormen die gemaakt worden zijn in eerste instantie nog abstract. Ze moeten dat ook zijn om voor ieder kind eigen associaties mogelijk te maken, als de afbeelding al teveel concrete vormen laat zien gebeurt dat niet. Pas als de vormen met elkaar gecombineerd worden ontstaan afbeeldingen waarin kinderen weg kunnen dromen en hun eigen kleine geschiedenissen zullen beleven. Het werkt anders als kinderen bij een tekst over een fiets een tekening van die fiets maken. In dat geval is er sprake van een herhaling van het vermogen om te verbeelden.

Verbeelding
Eerst de verbeelding van een ervaring in woorden en vervolgens in een tekening.. Als het goed begeleid is zal de tekening een ander aspect van het verhaal behelzen, bijvoorbeeld de plek waar iets gebeurde of wat er voorafging aan, of volgde op, het verhaal.(...)

Vragen stellen
Zo'n moment van 'voorlezen' is ook goed om de andere kinderen vragen over de gebeurtenis te laten stellen (...)

Eerste les
Structuur: Vormen staan centraal tijdens deze lessen. De kleuters van groep 1A zijn wel gewend aan het vertellen bij een tekening, maar niet om vanuit vormen naar een beeld en een tekst te werken.
In de kring praten we eerst over de kleren die je aan hebt.(...)
De blaadjes met een vooraf gekopieerd kader liggen klaar. Daarnaast stukjes vloeipapier van hetzelfde formaat als het kader. Eerst wordt er een stukje van het vloeipapier afgescheurd zodat er twee vormen ontstaan. Die vormen worden in een kader gelegd (...)
De verhalen worden onder de plakwerkjes geschreven. Als de kinderen aan het eind van de les het verhaal voorlezen wordt bij hetzelfde beeld verschillende verhalen verteld.(...)

Tweede les
Deze les is dezelfde als de eerste. Het verschil is dat er ander materiaal gebruikt wordt. In plaats van het dunne vloeipapier, dat een beetje vlekt bij het opplakken, is er nu sitspapier.

De moeilijkheden:
De organisatie is lastig. De kinderen moeten redelijk zelfstandig kunnen werken zodat de leerkracht met een kind apart kan gaan zitten om het verhaal bij het plakwerk te schrijven.
De kinderen vinden het eerst moeilijk om iets in de vormen te zien. De leerkracht vindt het moeilijk om de kinderen bij hun eigen ervaringen te laten blijven en niet teveel op de fantasie toer te gaan.

Derde les
Structuur: Er komt een moeder op krukken de klas in om de fluor te brengen. In de kring gaat het gesprek over met stokken lopen.

Sjabloneren vanuit een gesneden kader
Materiaal: voorgesneden kaders op het formaat van de gedrukte kaders. Het gedeelte dat uit het kader gesneden is wordt gebruikt om vormen uit te knippen of te scheuren. De vorm die uitgesneden is wordt weggegooid, de restvorm wordt weer met plakband in het kader geplakt.(...)

Vierde les
Met een aantal kinderen ga ik verder met het sjabloneren en verhalen schrijven (...)

De moeilijkheden voor de leerkracht:
Het is voor de leerkracht erg arbeidsintensief. Omdat ze het nog nooit eerder gedaan heeft werkt ze op de gang met één kind tegelijk. De rest van de groep is met de Remedial Teacher aan het werk.
Er is veel werkruimte nodig. Het is wel heerlijk om de tijd voor een verhaal te kunnen nemen.

Vijfde les
Het gesprek in de kring gaat over op de fiets zitten (...)
Vandaag werken we met vormstempeltjes. Er zijn al een paar stempels en de kinderen maken er nog een paar bij. Ieder stempel in een aparte kleur. (...)
In de voorleesronde aan het eind van de ochtend komen een aantal kinderen aan de beurt. De andere kinderen mogen vragen stellen.

Eerst instructie in de hele groep en dan individueel begeleiden
In de eerste instantie is er de min of meer chaotische groepsactiviteit waarin met de techniek geëxperimenteerd wordt. Daarna gaan de kinderen naar hun tafeltjes en kan het sjabloneren en het vormstempelen met een of twee kinderen tegelijk uitgevoerd worden.
De teksten worden direct bijgeschreven bij de afdrukken die de kinderen gemaakt hebben.
Je zult ontdekken dat het associëren al kan beginnen bij de opbouw van het beeld.(...)

Het beeldend vermogen van kinderen
Als ik de rijen afdrukken in de hal zie hangen ben ik er trots op dat de kleuters iets tot stand gebracht hebben dat zo eigen is van vorm en zoveel afwijkt van de stereotype uitgeprikte tulpen en vissen en hazen die op de muren en ramen hangen.

Zesde les
De kinderen kiezen een vormstempel uit en maken daar een tekening omheen. De bedoeling is dat een vorm een betekenis krijgt. Dat bijvoorbeeld een rechthoekje een raam wordt, dat een boogje een stuur van een fiets of een muizenholletje is. De betekenis hoeft niet dwingend te zijn maar kan als steun dienen bij het tekenen en het vertellen van het verhaal. (...)

Moeilijkheden:
Daar komt de valkuil van het fantaseren weer om de hoek: hoe hou ik de verhalen bij de kinderen zelf?

Uitwisseling
De kinderen komen enthousiast terug van een bezoek aan groep 3. Daar hebben ze hun werkjes laten zien en erbij verteld. De kinderen van groep 3 hebben vragen gesteld.(...)

Zevende les
We hebben afgesproken om alle activiteiten van de kinderen een talige context mee te geven. Dat wil zeggen dat er ook bij hun Lego- en blokken bouwwerkjes verteld en geschreven kan worden.(...)

Ruimtelijk werken en de polaroid foto
De eerste ronde is het stempelen van vormen, nu op een groot vel, A3, met een getekend kader. In een doos heb ik verschillend ruimtelijk bouwmateriaal bijeen gezocht. De kinderen leggen bij de stempelafdrukken een blok of legosteentje. (...)
Als een werkstuk klaar is maak ik er een polaroidfoto van.
Individueel wordt bij de foto's bijgeschreven (...)

Concentratie
Het is voor een paar jongetjes heel erg moeilijk zich op de verhalen van andere kinderen te concentreren. Ze hebben zelf zoveel aandacht nodig. Die trekken ze door rare gezichten te maken, elkaar te overschreeuwen en te stompen, pesterig door te gaan met praten als iemand bezig is. Ze zijn ondeugend en zo kijken ze ook naar mij. Pas wanneer ieder kereltje individueel met mij werkt gaat het helemaal goed(...)

In het algemeen over de lessen
· Belangrijke leermomenten:
· De kinderen kunnen ieder hun eigen verhaal vertellen.
· De kinderen krijgen allemaal persoonlijke aandacht.
· Ze leren een beeld opbouwen uit afzonderlijke vormen. (dit is een proces).
· Als Kunstmagneetschool moeten we het proces van de persoonlijke ontplooiing van de kinderen begeleiden en sturen. Dat is een manier om de persoonlijke taal en het beeldende vermogen van elk kind op een hele sterke manier tot ontwikkeling te brengen.

Moeilijkheden:
· Hoe breng je deze werkwijze over naar collega's.
· Hoe kun je deze werkwijze in je onderwijs verder integreren.
· Je moet je bekwamen in het steeds weer het verhaal zoeken bij het kind. Dat kost tijd en reflectie.
Hoe kun je die in school bewerkstelligen.

© Henk van Faassen